آیا هوش مصنوعی انسان‌ها را بی‌استفاده می‌کند؟ درسی از انقلاب کشاورزی برای اقتصاد هوش

مقاله تحلیلی جدیدی از ونکاتش رائو (Venkatesh Rao)، زاویه دید جذابی درباره پیامدهای هوش مصنوعی در مسیر گذار عمیق به دنیایی با قابلیت‌های نوین خودکارسازی ارائه می‌دهد؛ دنیایی که در آن از جنبه‌های مختلف، انسان‌ها نیاز کمتری به انجام امور روزمره دارند.

به بیان دقیق‌تر، شاید بتوان گفت انسان‌ها دیگر نیازی ندارند به اندازه گذشته حجم بالایی از کارها را به دوش بکشند؛ تفاوتی ظریف اما تعیین‌کننده که معنای کار را بازتعریف می‌کند.

نگرانی و اضطراب عمومی نسبت به آینده هوش مصنوعی کاملاً ملموس است. بخش بزرگی از این دغدغه‌ها ناشی از فشارهای ساختار سرمایه‌داری است؛ بنابراین شاید در نگاه نخست عجیب به نظر برسد که جنبه‌های مثبت همین نظام اقتصادی بتواند هوش مصنوعی را به مکملی ارزشمند برای جهان ما تبدیل کند. با این حال، رائو این موضوع را با جزئیات تشریح می‌کند و استدلال‌های او درباره دموکراتیک کردن ارزش اندیشه و جایگاه انسان‌ها کاملاً منطقی به نظر می‌رسد؛ رویکردی که در مباحثات پیرامون این مقاله در پادکست AI Daily Brief به میزبانی ناتانیل ویتمور نیز بازتاب گسترده‌ای داشت.

درسی از تاریخ کشاورزی برای آینده اتوماسیون

رائو برای تبیین دیدگاه خود از یک مقایسه تاریخی با بخش کشاورزی بهره می‌گیرد:

«انقلاب کشاورزی که به شکل‌گیری نظام سرمایه‌داری مدرن کمک کرد، ضرورت حضور اکثریت جامعه انسانی در مزارع را دگرگون ساخت. طی قرن‌های بعد، ارتقای بهره‌وری کشاورزی در اقتصادهای پیشرفته سهم جمعیت لازم برای تولید غذا را از اکثریت قاطع به اقلیتی بسیار کوچک کاهش داد. پیامد این دگرگونی، پیدایش دنیایی پر از مصرف‌کنندگان بی‌استفاده نبود؛ بلکه جهانی پدید آمد که در آن انسان‌های بی‌شماری توانستند به کارهایی فراتر از کشاورزی بپردازند و هم‌زمان به غذایی بسیار بیشتر و باکیفیت‌تر دسترسی داشته باشند.»

ترس از تبدیل شدن به انسان‌هایی بی‌مصرف و غیرمولد، دغدغه اصلی بسیاری از افراد در عصر هوش مصنوعی است. امروزه بحث گسترده‌ای میان دو پیش‌بینی متضاد جریان دارد: دیدگاه نخست بر این باور است که نخبگان و شرکت‌های بزرگ تمام منابع را به انحصار خود درمی‌آورند، در حالی که دیدگاه دوم تأکید دارد فراوانی هوش مصنوعی اعمال چنین کنترلی را عملاً ناممکن خواهد کرد. رائو به‌وضوح از سناریوی دوم دفاع می‌کند و در بخش‌هایی از یادداشت خود این منطق را تشریح می‌نماید.

فراوانی هوش و تغییر معادلات قدرت

نکات کلیدی مطرح‌شده در این دیدگاه قابل توجه است:

«ما به سوی جهانی گام برمی‌داریم که در آن یک فرد معمولی می‌تواند حجم و تنوعی از توانمندی‌های فکری را به کار گیرد که در گذشته به تیم‌هایی از متخصصان زبده نیاز داشت. درست همان‌طور که می‌توان بدون دانستن کشاورزی از غذای باکیفیت لذت برد، اکنون نیز می‌توان بدون تخصص مستقیم در تولید هوش، از دستاوردها و محصولات آن بهره‌مند شد.»

«مطالبه اصلی سیاسی در آینده ممکن است حفظ مشاغل فکری کنونی نباشد، درست همان‌گونه که کارگران عصر صنعتی به دنبال بازگرداندن مشاغل کشاورزی نبودند؛ بلکه این مطالبه احتمالاً به سهم‌خواهی عادلانه از فرصت‌های رو به گسترش مصرف و استفاده از توانمندی‌های فکری تبدیل خواهد شد.»

«طرفداران انحصار شناختی نگران از دست دادن کنترل بر هوش کمیاب هستند و در مقابل، بدبینان مالتوسی از پیامدهای وفور هوش مصنوعی هراس دارند. هر دو گروه با وجود رویکردهای متفاوت، تقاضا برای هوش را اساساً محدود می‌انگارند. اما اگر تقاضا برای توانمندی فکری درست مثل تقاضا برای کالاهای مادی در طول تاریخ، انعطاف‌پذیر، خلاقانه و دگرگون‌کننده باشد، چه رخ خواهد داد؟ اگر مازاد ظاهری ذهن‌های انسانی صرفاً ناشی از ناتوانی ما در تصور علایق و فعالیت‌های مردم در جهانی سرشار از هوش باشد، چه؟»

این سه دیدگاه بیانگر ایده محوری مشترکی از زوایای مختلف هستند: اینکه فراوانی نه‌تنها ساختارها را نابود نمی‌کند، بلکه به حل بحران‌ها کمک خواهد کرد.

رائو با بازخوانی نظریات بدبینانه مالتوس، ارتباط آنها را با تاریخ مکتب سوداگری یا مرکانتیلیسم بررسی می‌کند و یادآور می‌شود:

«تناقض تاریخی جالب این است که مرکانتیلیسم هرگز فلسفه‌ای برخاسته از بازرگانان یا برای آنان نبود. این تفکر بیشتر متعلق به دولتمردان نظامی، اشراف و نخبگان رانت‌خواری بود که تجارت را صرفاً ابزاری برای اقتدار سرزمینی، انباشت ثروت و امتیازات بادآورده می‌دیدند. در مقابل، بازرگانان واقعی، کارآفرینان و نوآوران همواره ظرفیت‌هایی را کشف می‌کردند که تخیل سیاسی حاکم توان درک آن را نداشت؛ آنان پیوسته با محدودیت‌های سوداگری جنگیدند و زمینه‌ساز تولد ساختارهای نوین اقتصادی شدند.»

رائو در ادامه این تحلیل، به مقایسه‌ای جسورانه در فضای سیاسی اشاره می‌کند:

«برای نمونه می‌توان به دونالد ترامپ اشاره کرد که پیوسته به هوش فردی خود می‌بالد اما با نخبگان فکری مانند خدمتگزارانی برخورد می‌کند که باید زیر فرمان قرار گیرند، تهدید یا نادیده گرفته شوند. استفاده مطلوب او از هوش، در اموری چون پرونده‌های حقوقی، بده‌بستان‌های رقابتی و منازعات تجلی می‌یابد؛ درست مانند اشراف گذشته که توان خود را صرف ماجراجویی‌های نظامی و تسخیر می‌کردند. در این دیدگاه، هوش تنها زمانی ارزش دارد که در خدمت نزاع و تصاحب ثروت نخبگانی باشد و ابعاد سازنده و خلاقانه آن کم‌ارزش شمرده می‌شود. این رویکرد یک کارآفرین به مقوله اندیشه نیست، بلکه نگرش یک طبقه ممتاز رانت‌جو است.»

نقد چنین نگرش‌هایی پیام مهمی در بر دارد: جهان فناوری اکنون بر سر یک دوراهی سرنوشت‌ساز ایستاده است؛ دوراهی انتخاب میان انحصار هوش توسط طبقات خاص یا بهره‌گیری از آن برای دموکراتیک ساختن جامعه. حرکت به سمت عمومی‌سازی هوش و در دسترس قرار دادن آن برای همه، مأموریتی اساسی است که آینده تعامل انسان و ماشین را رقم خواهد زد.