اگر چت‌بات‌های هوش مصنوعی را جایگزین جستجو در گوگل کنیم، چه بر سر مهارت تفکر ما می‌آید؟

این روزها کاربران پرشماری به‌جای نوشتن عبارت جستجو در موتورهایی مانند گوگل و بررسی دقیق فهرست نتایج، به چت‌بات‌های هوش مصنوعی مانند ChatGPT یا Gemini روی آورده‌اند تا پاسخی خلاصه‌شده و سرراست دریافت کنند. طبق نظرسنجی سال ۲۰۲۶ مؤسسه پژوهشی پیو (Pew Research Center)، حدود ۴۲ درصد از بزرگسالان آمریکایی برای جستجو و گردآوری اطلاعات از چت‌بات‌های هوش مصنوعی استفاده کرده‌اند؛ همچنین گزارش سال ۲۰۲۶ شرکت بین اند کمپانی (Bain & Company) نشان می‌دهد که ۱۶ درصد از مصرف‌کنندگان در ایالات متحده، اکنون این چت‌بات‌ها را بیشتر از موتورهای جستجوی سنتی به کار می‌برند. با وجود اینکه تایپ کردن سؤال‌ها در چنین رابط‌های کاربری محاوره‌ای بسیار ساده‌تر به نظر می‌رسد، اما این راحتی هزینه‌ها و خطرات خاص خود را به‌همراه دارد. بسته به اینکه پرامپت ارسالی چقدر دقیق و مشخص باشد، برخی چت‌بات‌های هوش مصنوعی مانند پرپلکسیتی (Perplexity) و Gemini در انتهای پاسخ‌های خود به منابع اصلی ارجاع می‌دهند. با این حال، از آنجا که چت‌بات‌های هوش مصنوعی معمولاً باورپذیری متن را در اولویت قرار می‌دهند (مانند بازنویسی اطلاعات پیچیده در قالب توضیحاتی ساده‌تر)، پاسخ‌هایی که تحویل می‌دهند ممکن است ناقص، با امکان اعتبارسنجی دشوار یا در بدترین حالت، کاملاً خارج از زمینه اصلی (Context) باشند.

به‌طور معمول، هنگام کار با یک موتور جستجو، صفحه‌ای پر از پیوندهای وب‌سایت‌های مرتبط پیش روی شما قرار می‌گیرد و وظیفه مقایسه داده‌ها، ارزیابی اعتبار منابع و رسیدن به نتیجه‌گیری نهایی بر عهده خودتان است. در مقابل، چت‌بات‌ها تمام یافته‌ها را فشرده کرده و در قالب یک پاسخ یکپارچه و خلاصه‌شده تحویلتان می‌دهند. به این ترتیب، بار شناختی و تلاش ذهنی لازم برای تشخیص واقعیت از جعل، درست از نادرست، و همچنین درک عمیق و به خاطر سپردن اطلاعاتی که از طریق جستجو به دست می‌آید، تماماً به یک مدل زبانی بزرگ واگذار می‌شود. زمانی که فرآیند تشخیص و قضاوت را به یک چت‌بات هوش مصنوعی می‌سپارید، کاملاً طبیعی است که این پرسش اساسی مطرح شود: آیا استفاده مداوم از چت‌بات‌هایی مثل ChatGPT شیوه کارکرد مغز ما را دگرگون می‌کند؟

چگونه بدون مشاهده خلاصه‌های هوش مصنوعی (AI Overviews) از موتورهای جستجو استفاده کنیم؟

روزانه میلیاردها نفر در سراسر جهان از گوگل استفاده می‌کنند؛ برندی که نام آن به فعلی معادل جستجوی اطلاعات در اینترنت تبدیل شده است. در ماه مه ۲۰۲۴، گوگل نمایش خلاصه‌های تولیدشده با هوش مصنوعی موسوم به AI Overviews را درست در بالای فهرست نتایج جستجو آغاز کرد؛ تغییری که تجربه معمول جستجو را به شکلی اساسی متحول ساخت. این قابلیت از همان ابتدا با موجی از انتقادها روبه‌رو شد؛ از کاربران نسل زد (Gen Z) که میانه‌ای با هوش مصنوعی ندارند گرفته تا کسانی که سال‌هاست در فضای اینترنت حضور دارند. بسیاری از کاربران گلایه دارند که این بخش با وجود کارایی فنی، یک کادر مزاحم و غیرضروری است که ممکن است اطلاعات غلط و گمراه‌کننده ارائه دهد؛ آن هم در صفحه‌ای که کاربر به‌سادگی می‌تواند مستقیماً به منابع اصلی مختلف دسترسی داشته باشد. برای نمونه، لنس اولانوف، روزنامه‌نگاری که بیش از ۲۵ سال از جستجوی گوگل استفاده می‌کند، در یادداشتی در تک‌رادار (TechRadar) نوشت: «وقتی نتایج فعلی جستجو تا این حد دقیق و باکیفیت هستند، اساساً هیچ نیازی به نمایش خلاصه‌های هوش مصنوعی نیست.»

در حال حاضر، گوگل تنظیمی اختصاصی برای غیرفعال‌سازی همیشگی خلاصه‌های هوش مصنوعی برای تمام جستجوها ارائه نکرده است. با این حال، چند راهکار ساده وجود دارد که هر کاربری می‌تواند امتحان کند. در وهله نخست، می‌توانید عبارت «ai-» را به عبارت جستجوی خود اضافه کنید تا بخش تولیدشده توسط هوش مصنوعی بلافاصله حذف شود؛ یا اینکه زیر نوار جستجوی گوگل، روی گزینه «بیشتر» (More) کلیک کرده و تب «وب» (Web) را برگزینید تا به صفحه‌ای هدایت شوید که فقط پیوندهای متنی سنتی را نمایش می‌دهد. از سوی دیگر، اگر از خلاصه‌های جستجوی مبتنی بر Gemini در گوگل خسته شده‌اید، مهاجرت به یک موتور جستجوی دیگر گزینه‌ای مناسب خواهد بود. پلتفرم‌هایی مانند DuckDuckGo No-AI و Brave هر دو تنظیماتی در اختیار کاربران می‌گذارند تا بتوانند خلاصه‌های هوش مصنوعی و سایر قابلیت‌های مشابه را به‌طور کامل غیرفعال کنند.