توهم ظرفیت دیتاسنترهای هوش مصنوعی؛ چرا دو سوم پروژه‌ها هرگز ساخته نمی‌شوند؟

صنعت هوش مصنوعی با معضل بزرگی به نام «لاف‌زنی و بزرگ‌نمایی» دست‌وپنجه نرم می‌کند.

شرکت‌ها مدام خبر از احداث دیتاسنترهای غول‌پیکری می‌دهند که قرار است انرژی مورد نیاز دوران شکوفایی هوش مصنوعی را تأمین کنند. برخی از آن‌ها وعده ساخت مراکزی را می‌دهند که از هر آنچه این صنعت تاکنون ساخته، بسیار عظیم‌تر است.

اما تنها یک مشکل اساسی وجود دارد: بخش عمده این پروژه‌ها احتمالاً هرگز ساخته نخواهند شد.

مؤسسه تحقیقاتی برنشتاین (Bernstein Research) با تحلیل هزاران پروژه برنامه‌ریزی‌شده دیتاسنتر در ایالات متحده به این نتیجه رسیده است که فقط حدود ۳۵ درصد از ظرفیت اعلام‌شده شانس ساخته شدن دارند؛ یعنی رقمی در حدود ۱۷۰ گیگاوات از مجموع تقریباً ۵۰۰ گیگاوات ظرفیتی که خبر آن منتشر شده است.

بقیه این ظرفیت چه می‌شود؟ بخش قابل‌توجهی از آن به دسته‌ای تعلق دارد که اهالی صنعت نامی کنایه‌آمیز و جذاب برایش برگزیده‌اند: «لاف‌وات» (Bragawatts). این موارد بیانیه‌هایی بلندپروازانه‌اند که اغلب از سوی شرکت‌های تازه‌کار با تجربه اندک در حوزه مراکز داده صادر می‌شوند و بخت بسیار کمی برای تبدیل شدن به واقعیت دارند.

تحلیلگران برنشتاین در گزارش خود می‌نویسند: «انتشار بیانیه‌های مطبوعاتی ارزان و آسان است، اما بتن‌ریزی هزینه دارد!»

برنشتاین تحلیل خود را با بیش از ۷ هزار پروژه دیتاسنتر در سرتاسر آمریکای شمالی آغاز کرد؛ داده‌هایی که از شرکت اتریو (Aterio) به دست آمده بود که روند ساخت‌وساز را از طریق تصاویر ماهواره‌ای، مجوزها و سایر اسناد رسمی رهگیری می‌کند. کارشناسان با حذف پروژه‌هایی که پیش‌تر لغو شده بودند، این تعداد را به بیش از ۵ هزار پروژه محدود کردند.

آن‌ها سپس شانس تکمیل پروژه‌های باقی‌مانده را ارزیابی کردند و فاکتورهایی مانند شروع واقعی عملیات ساخت، دسترسی به شبکه برق و سابقه شرکت‌ها در ساخت موفقیت‌آمیز دیتاسنترها را سنجیدند.

نتایج به دست آمده شکافی عمیق و خیره‌کننده را برملا کرد.

گردان لاف‌وات‌ها و هیاهوی توخالی

توسعه‌دهندگان باسابقه از جمله آمازون، گوگل، مایکروسافت و متا در صدر جدول قرار گرفتند. برنشتاین به اعتبار ساخت و توسعه این شرکت‌ها امتیاز کامل ۵ از ۵ را داد. شرکت‌های تخصصی مراکز داده نظیر دیجیتال ریالتی (Digital Realty)، اکوینیکس (Equinix) و کورسایت (CoreSite) نیز نمرات بالایی به دست آوردند.

در سوی دیگر، شرکت «اولری دیجیتال» (O'Leary Digital) متعلق به کوین اولری، سرمایه‌گذار مشهور تلویزیونی، با امتیاز اعتبار نازل ۰٫۳۵ از ۵ در انتهای جدول ایستاد. این شرکت ساخت ۱۵ گیگاوات پروژه دیتاسنتر را اعلام کرده است، اما برنشتاین تخمین می‌زند که تنها ۴۸۹ مگاوات (حدود ۳ درصد) از این ظرفیت عملاً ساخته خواهد شد.

تحلیلگران با طعنه نوشتند: «شرمنده‌ایم کوین، اما ارقام گویای همه‌چیز هستند!»

مدیسون رضایی، از تحلیلگران مؤسسه برنشتاین، می‌گوید با اینکه اصطلاح «لاف‌وات» مدتی است در صنعت دیتاسنتر بر سر زبان‌ها افتاده، اما دقیقاً روشن نیست چه کسی نخستین بار آن را ابداع کرده است.

او می‌گوید: «دوست داشتم می‌توانستم این عنوان را به نام خودم ثبت کنم! فکر می‌کنم اولین بار آن را از زبان یکی از مدیران اکوینیکس شنیدم، اما گمان نمی‌کنم ابداع او هم بوده باشد.»

رضایی تأکید می‌کند با اینکه برخی تازه‌واردان جسور شاید بتوانند به موفقیت برسند، اما هنوز در عمل ثابت نکرده‌اند که توان تحویل پروژه‌ها را دارند.

او می‌افزاید: «موضوع این نیست که همه این شرکت‌ها عملکردی ضعیف دارند و هیچ پروژه‌ای را به سرانجام نمی‌رسانند؛ بلکه چون شناختی از آن‌ها نداریم، اطمینان کمتری نسبت به ادعاهایشان حس می‌کنیم.»

پاسخ رسمی اولری دیجیتال به تردیدها

شرکت اولری دیجیتال با رد ارزیابی برنشتاین اعلام کرد که در این گزارش، حجم گسترده اقداماتی که پیش از آغاز عملیات فیزیکی ساخت‌وساز انجام می‌شود، نادیده گرفته شده است.

پل پالاندجیان، مدیرعامل اولری دیجیتال، ضمن اذعان به اینکه شرکتش مجموعه‌ای نوپاست، گفت اعضای تیم دهه‌ها تجربه در زمینه ساخت پروژه‌های زیربنایی عظیم دارند و ظرفیت ۱۵ گیگاواتی پیشنهادی طی چند سال و در چند مرحله احداث خواهد شد.

این شرکت تأکید کرد که توافق‌نامه‌های الزام‌آوری برای حدود ۱۱ هزار هکتار زمین در یوتا و ۱۳ هزار هکتار در آلبرتا منعقد کرده، مجوز توسعه ۳۰ ساله در یوتا را اخذ نموده و در هر دو سایت در مراحل طراحی، مهندسی و اخذ پروانه‌ها پیشرفت داشته است. همچنین اعلام شد که این مجموعه‌ها برق مصرفی خود را به‌صورت خودکفا تولید خواهند کرد.

اولری دیجیتال می‌گوید بودجه مراحل اولیه توسعه تأمین شده، سرمایه لازم برای دستیابی به مراحل مهم بعدی تعهد گشته و شرکای مهندسی و ساخت باتجربه نیز در این فرآیند حضور دارند.

پالاندجیان می‌گوید: «ترجیح می‌دهیم عملکرد ما بر اساس دستاوردهای واقعی سنجیده شود، نه بر مبنای یک مدل آماری.»

بیانیه‌ای در جست‌وجوی پروژه

طبق تحلیل‌های برنشتاین مبتنی بر داده‌های اتریو، شرکت‌های «ورمالند» (Vermaland) و «ژول کپیتال پارتنرز» (Joule Capital Partners) نیز در میان کم‌امتیازترین اعضای گردان لاف‌وات‌ها قرار دارند.

شرکت ژول تاکنون ۵۰ پروژه دیتاسنتر با ظرفیت مجموع ۱۱٫۷ گیگاوات را معرفی کرده است. برنشتاین تخمین می‌زند که تنها حدود ۱۱ درصد از این ظرفیت واقعاً احداث خواهد شد. تحلیلگران برنشتاین در یادداشتی به سرمایه‌گذاران اعلام کردند که تقریباً تمام ظرفیت برنامه‌ریزی‌شده ژول در حد همان بیانیه اولیه باقی مانده و شواهد اندکی از پیشرفت ساخت‌وساز یا تعهد مشتریان بزرگ برای استفاده از این امکانات وجود دارد.

تحلیلگران به شرکت ژول امتیاز اعتبار ۲٫۰۵ از ۵ دادند که آن را در زمره ضعیف‌ترین توسعه‌دهندگان این پایگاه داده قرار می‌دهد.

کارشناسان در توصیف این وضعیت نوشتند: «بیانیه‌ای تبلیغاتی که همچنان به دنبال یک پروژه واقعی می‌گردد!»

شرکت ورمالند نیز برنامه‌های خود را برای یک پروژه عظیم دیتاسنتر در آریزونا اعلام کرده است؛ اما برنشتاین برآورد می‌کند تنها ۴ درصد از ظرفیت ۲٫۲ گیگاواتی پیشنهادی آن ساخته شود. این شرکت اساساً یک مالک و واسطه زمین است، نه توسعه‌دهنده دیتاسنتر. پروژه ۳۳ میلیارد دلاری لا اوسا در نزدیکی شهر الوی، در پی مخالفت‌های محلی شدید و بدون اخذ تأییدیه‌های ساخت، با کاهشی چشمگیر روبه‌رو شد و در نهایت نهادهای ناظر رسماً آن را رد کردند. جالب اینکه حتی پیش از آن نیز تحلیلگران به ورمالند نمره اعتبار ناچیز ۰٫۷۵ از ۵ داده بودند.

شرکت‌های ژول و ورمالند به پیام‌ها و پیگیری‌ها پاسخی ندادند.

شکاف عمیق میان وعده و ساخت در بازار دیتاسنترها

سرجیو تورو، مدیرعامل اتریو، روندهای مشابهی را در حجم انبوه و داده‌های جزئی شرکت خود مشاهده می‌کند.

داده‌های نظارتی اتریو نشان می‌دهد ماهانه حدود ۳۰ تا ۴۰ گیگاوات ظرفیت جدید دیتاسنتر در رسانه‌ها اعلام می‌شود؛ با این حال، هر ماه فقط حدود ۷ گیگاوات وارد مرحله آغاز ساخت‌وساز می‌شود و در نهایت تنها ۲ تا ۳ گیگاوات به مرحله عملیاتی و بهره‌برداری واقعی می‌رسد.

این وضعیت شکافی چشمگیر و نگران‌کننده بر جای می‌گذارد.

بسیاری از پروژه‌های پر سر و صدا پیش از آغاز عملیات عمرانی و قبل از آنکه بودجه و سرمایه واقعی تزریق شود، پس کشیده و لغو می‌شوند.

تورو در این باره می‌گوید: «آن‌ها فقط یک بیانیه مطبوعاتی منتشر می‌کنند، بدون آنکه مجوزی گرفته باشند؛ یا در چندین نقطه جغرافیایی مختلف درخواست ثبت می‌کنند تا ببینند کدام‌یک انتخاب می‌شود. به همین دلیل ما با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای رصد می‌کنیم که آیا روی زمین واقعاً تحرکی رخ داده است یا خیر.»

در واقع، کارشناسان برنشتاین اخیراً خاطرنشان کردند که حجم ظرفیت دیتاسنترهای «بلاتکلیف و معلق» به شکلی سرسام‌آور بالا رفته است؛ پروژه‌هایی که لغو شده‌اند، دچار تعویق نامعلوم هستند یا مجوزی نگرفته‌اند.

سه سطح رقابت در زیرساخت‌های هوش مصنوعی

تورو بازیگران میدان رقابت برای احداث زیرساخت‌های هوش مصنوعی را به سه گروه کلی دسته‌بندی می‌کند.

در بالاترین سطح، غول‌های باسابقه فناوری از جمله آمازون، مایکروسافت و گوگل ایستاده‌اند. آن‌ها دهه‌هاست دیتاسنتر می‌سازند و عموماً تعهدات خود را به مرحله اجرا می‌رسانند. به گفته او، بخش اعظم پروژه‌های این شرکت‌ها به سرانجام خواهد رسید.

در سطح میانی، ارائه‌دهندگان نوظهور خدمات ابری موسوم به «نئوکلاودها» (Neoclouds) مانند کورویو (CoreWeave) قرار دارند که توان پردازشی را منحصراً برای بارهای کاری هوش مصنوعی اجاره می‌دهند. اگرچه این شرکت‌ها در برابر چالش‌های تأمین مالی و تأخیرها آسیب‌پذیرتر هستند، اما بسیاری از آن‌ها پیشرفت مناسبی دارند، به‌ویژه که برخی از آن‌ها از قبل به انشعاب برق دسترسی پیدا کرده‌اند.

تورو می‌گوید: «ما شاهد پیشرفت خوب آن‌ها هستیم. گاهی تأخیرهایی دیده می‌شود، اما این موارد آن‌قدر چشمگیر نیستند که ظرفیت بزرگی را به خطر بیندازند.»

سپس نوبت به تازه‌واردانی می‌رسد که وعده‌هایی خارق‌العاده و نامتعارف می‌دهند؛ و به گفته تورو، دقیقاً در همین نقطه است که بیشترین تأخیرها و لغو پروژه‌ها اتفاق می‌افتد.

حتی آمازون هم نیازمند نقشه دوم است

با این همه، هر پروژه‌ای که ناپدید می‌شود صرفاً یک خیال‌بافی و توهم نبوده است. حتی بازیگر بزرگی مانند آمازون نیز گاهی برای تأمین به‌موقع برق و تجهیزات مورد نیاز چنین مگاپروژه‌هایی با دردسرهای جدی مواجه می‌شود.

گزارش‌های مستند صنعت فناوری نیز بر موانع و چالش‌های متعددی تأکید دارند که آمازون در مسیر اجرای برنامه‌های توسعه بی‌سابقه زیرساخت‌های هوش مصنوعی خود با آن‌ها دست‌به‌گریبان است.

بزرگ‌ترین و باتجربه‌ترین غول‌های فناوری تعمداً ظرفیت‌هایی به‌مراتب فراتر از نیاز واقعی خود را هدف‌گذاری و رزرو می‌کنند؛ چراکه می‌دانند بخشی از این طرح‌ها در میانه راه با شکست یا تأخیر طولانی مواجه خواهد شد.

جفری موردلر، حقوق‌دان باسابقه حوزه مراکز داده، در مصاحبه با تحلیلگران برنشتاین تخمین می‌زند که شرکت‌های مطرح هوش مصنوعی برای دو سال آینده فضایی معادل سه تا چهار برابر زمین و برق مورد نیاز واقعی خود را رزرو کرده‌اند.

استدلال او این است: در میان پروژه‌هایی که هنوز ساخت‌وسازشان آغاز نشده، تقریباً یک‌سوم طبق زمان‌بندی پیش خواهند رفت، یک‌سوم دیگر با تأخیر مواجه می‌شوند و یک‌سوم باقی‌مانده اساساً هیچ‌گاه ساخته نخواهند شد.

با این حال، رضایی و تورو برآورد می‌کنند که شرکت‌های تراز اول تا این اندازه زیاده‌روی نکرده‌اند و حداکثر دو برابر نیاز واقعی‌شان ظرفیت رزرو می‌کنند.

به گفته تورو، این راهبرد در واقع یک «نقشه دوم» مطمئن برای زمانی فراهم می‌آورد که پروژه‌ها به دلیل مسائل مربوط به برق، تجهیزات، مجوزها یا مخالفت‌های محلی دچار تأخیر شوند.

معضل پروژه‌های شبح در تگزاس

این استراتژی به رمزگشایی از یک رقم شگفت‌آور دیگر نیز کمک می‌کند.

شرکت‌های دیتاسنتر درخواست اتصال حدود ۴۵۰ گیگاوات بار الکتریکی را روی شبکه سراسری برق تگزاس ثبت کرده‌اند؛ مقداری نجومی که بیش از پنج برابر کل ظرفیت فعال فعلی این شبکه (حدود ۸۵ گیگاوات) است.

بسیاری از این درخواست‌ها صرفاً رزروهای احتیاطی و صوری هستند، نه برنامه‌های قطعی برای احداث. تورو این پدیده را «پروژه‌های شبح» توصیف می‌کند.

این پروژه‌های دلال‌مآبانه صف انتظار اتصال به شبکه برق را مسدود می‌کنند و سبب می‌شوند بحران کمبود انرژی بسیار وخیم‌تر و حادتر از واقعیت موجود به نظر برسد.

رایان مک‌انتاش، از شرکای صندوق سرمایه‌گذاری اندریسن هوروویتز (Andreessen Horowitz)، در مقاله‌ای تحلیلی می‌نویسد: «سازندگان مدام پروژه‌های فرضی را در مناطق متعددی به ثبت می‌رسانند که بسیاری از آن‌ها ساخت‌وسازهای سوداگرانه‌ای هستند که هنوز حتی یک مشتری مشخص هم ندارند. در بیشتر موارد، این توسعه‌دهندگان جدید تا به حال حتی یک پردازنده گرافیکی (GPU) را به برق وصل نکرده‌اند، چه رسد به اینکه یک نیروگاه برق احداث کنند!»

ایالت تگزاس روند بررسی درخواست‌ها را موقتاً متوقف کرده است تا پروژه‌های غیرواقعی را غربال و حذف کند. تورو انتظار دارد این غربالگری در نهایت به سود شرکت‌های معتبر تمام شود و دست لاف‌وات‌ها را کوتاه کند.

واقعیت جهش زیرساخت هوش مصنوعی

هیچ‌یک از این موارد بدان معنا نیست که رشد انفجاری زیرساخت‌های هوش مصنوعی سراب و توهم است.

اتریو در حال حاضر هزاران مرکز را رصد می‌کند، از جمله پروژه‌های بزرگی که هم‌اکنون در مرحله ساخت فیزیکی قرار دارند. برنشتاین تخمین می‌زند که نزدیک به ۸۰ درصد از ظرفیتی که بزرگ‌ترین شرکت‌های فناوری مستقیماً در حال توسعه آن هستند، کاملاً واقعی و معتبر است.

همچنین با ناپدید شدن پروژه‌های سوداگرانه و صوری، رضایی انتظار ندارد موجی از بدهی‌های بانکی معوق به راه بیفتد؛ زیرا بسیاری از این پروژه‌ها پیش از رسیدن به مرحله ساخت (یعنی زمانی که سازندگان وام‌های کلان بانکی دریافت می‌کنند) لغو خواهند شد.

در حقیقت، بسیاری از این دیتاسنترهای ناپدیدشده از همان روز اول هم قرار نبوده هیچ‌گاه ساخته شوند.