تغییر نام شرکت‌ها به هوش مصنوعی؛ بازگشت شعبده حباب دات‌کام برای بالا کشیدن ارزش سهام!

برند آل‌بردز (Allbirds) که زمانی به تولید کتانی‌های پشمی مشهور بود و حالا مدعی توسعه زیرساخت‌های ابری شده، مدت‌ها قبل از اینکه حتی اسمی از هوش مصنوعی بیاورد، با سرعت سرسام‌آوری در حال سوزاندن سرمایه و ضرردهی بود. این شرکت سال گذشته پس از سقوط ۲۰ درصدی درآمدهایش، ۷۷ میلیون دلار زیان ثبت کرد و حتی در گزارش سالانه‌اش صراحتاً هشدار داد که درباره تداوم فعالیتش «تردیدهای جدی» وجود دارد. اما در اواخر ماه مارس، مدیران این برند موافقت کردند که کسب‌وکار کفش خود را در ازای ۳۹ میلیون دلار به گروه آمریکن اکسچنج بفروشند و در ماه آوریل نیز رسماً اعلام کردند که پوسته باقی‌مانده این شرکت در بورس نزدک، از این پس به نیوبرد ای‌آی (NewBird AI) تغییر نام می‌دهد و وارد بازار اجاره تراشه‌های هوش مصنوعی خواهد شد؛ تصمیمی که ارزش سهام آن را تا ۴۳۵ درصد پرواز داد!

گَد آلون، استاد مدیریت عملیات و اطلاعات در دانشگاه پنسیلوانیا، معتقد است این نام‌گذاری جدید بیش از آنکه به فناوری ربطی داشته باشد، بازی با پول است. آلون در گفت‌وگو با نشریه آبزرور تأکید کرد: «شرط‌بندی اصلی مدیران این نیست که واقعاً قرار است به یک شرکت هوش مصنوعی تبدیل شوند؛ ماجرا این است که آن‌ها می‌خواهند با استفاده از این پوسته بورسی و عطش سیری‌ناپذیر بازار برای هر چیزی که به هوش مصنوعی مربوط می‌شود، سرمایه جدید جذب کنند و با خرید شرکت‌های دیگر، دوباره مطرح شوند.»

البته آل‌بردز تنها شرکتی نیست که به این ترفند روی آورده است. درست یک روز پس از بیانیه این شرکت، پلتفرم اجتماعی مایزیوم (Myseum) هم پسوند «AI.» را به انتهای نامش چسباند و ارزش سهام آن هم فوراً جهش کرد. از سال ۲۰۲۳ تاکنون دست‌کم ۲۷ شرکت نام خود را تغییر داده یا اعلام کرده‌اند که تمرکزشان را روی هوش مصنوعی می‌گذارند؛ اقدامی که ارزش بازار مجموع آن‌ها را در اوج هیجانات، بیش از دو برابر کرد. این دقیقاً همان بازی‌ای است که شرکت‌های کوچک در اواخر دهه ۱۹۹۰ با پسوند «com.» پیاده کردند و ارزش سهامشان با همان سرعت سر به فلک کشید؛ اما سهام‌دارانی که آن روز‌ها سهم‌های خود را نگه داشتند، بعداً شاهد دود شدن تمام دارایی‌شان بودند و حالا هر کسی که سهام این شرکت‌های تغییرنام‌یافته را بخرد، با خطر مشابهی روبه‌رو است.

سود آنی و بادآورده با پسوند دات‌کام؛ روایتی از تب اواخر دهه ۹۰

در سال‌های ۱۹۹۸ و ۱۹۹۹، کافی بود یک شرکت پسوند «com.» را به نام تجاری‌اش اضافه کند تا سرمایه‌گذاران برای خرید سهام آن صف بکشند. سه پژوهشگر حوزه مالی از دانشگاه پردو به نام‌های مایکل کوپر، اورلین دیمیتروف و راغاوندار رائو، در یک مقاله پژوهشی وضعیت ۹۵ شرکتی را بررسی کردند که بین ژوئن ۱۹۹۸ تا ژوئیه ۱۹۹۹ نام‌های اینترنتی انتخاب کرده بودند. یافته‌های آن‌ها نشان داد که در بازه ۱۱ روزه حول زمان اعلام این خبر، سهام این شرکت‌ها ۷۲ درصد بیش‌تر از سهام شرکت‌های کوچک مشابهی که نام‌های معمولی داشتند رشد کرده بود. این پژوهشگران نوشتند: «به نظر می‌رسد صرفِ ارتباط اسمی با اینترنت برای یک شرکت کافی است تا ارزش آن به شکلی چشمگیر و مداوم افزایش یابد.»

نکته جالب این بود که فعالیت واقعی شرکت اصلاً اهمیتی نداشت! شرکتی که حتی یک خط کسب‌وکار آنلاین نداشت، از تغییر نامش به همان اندازه‌ای سود می‌برد که یک شرکت کاملاً اینترنتی منتفع می‌شد. در واقع طی شش ماه پس از تغییر نام، شرکت‌هایی که هیچ ربطی به اینترنت نداشتند حتی بهتر از بقیه عمل کردند و سهامشان ۲۴۳ درصد بیش‌تر از شاخص سهام غول‌های اینترنتی آن دوران مثل آمازون، یاهو و ای‌بی جهش کرد؛ پدیده‌ای که پژوهشگران آن را «درجه‌ای از جنون سرمایه‌گذاران» نامیدند.

این موج هجوم مالی در سهام شرکت‌های بسیار کوچک و گمنامی که کم‌تر کسی دنبالشان می‌کرد، از همه شدیدتر بود. تقریباً تمام شرکت‌هایی که پژوهشگران دانشگاه پردو بررسی کردند، در بازار خارج از بورس (OTC Bulletin Board) معامله می‌شدند؛ بازاری برای شرکت‌های خرد که سهامشان به‌ندرت خریدوفروش می‌شد. جالب اینکه هرچه سهام یک شرکت ارزان‌تر بود، پرش قیمتی آن هم بلند‌تر می‌شد! در ماه منتهی به تغییر نام و بلافاصله پس از آن، ارزان‌ترین سهام‌های این مطالعه از میانگین قیمت ۴۱ سنت به ازای هر سهم تا ۱٫۱۱ دلار پرواز کردند، در حالی که گران‌ترین سهام‌ها رشد بسیار ناچیزی داشتند.

برای نمونه می‌توان به شرکت ام‌آی‌اس اینترنشنال (MIS International) اشاره کرد که تا پیش از سال ۱۹۹۹ حتی یک دلار سود نکرده بود و هیچ فعالیت تجاری خاصی هم نداشت. بر اساس گزارش نشریه آتلانتیک، هر سهم این شرکت کم‌تر از ۵۰ سنت ارزش داشت؛ اما وقتی تصمیم گرفت نامش را به کاسموز دات‌کام (Cosmoz.com) تغییر دهد، قیمت هر سهم آن ناگهان تا ۵ دلار بالا رفت! این قیمت بعداً روی ۲ دلار آرام گرفت، اما هنوز بیش از چهار برابر ارزش اولیه آن بود. در همان زمان، یکی از مقامات دفتر آموزش سرمایه‌گذاران در کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا (SEC) با ابراز نگرانی از اینکه سهم‌هایی مانند کاسموز دات‌کام سرمایه‌گذاران را وسوسه می‌کنند، هشدار داد که افراد نباید صرفاً به خاطر نام یک شرکت، سهام آن را خریداری کنند.

سرنوشت شرکت‌های موج‌سوار دات‌کام چه شد؟

شرکت زَپ دات‌کام (Zap.com) نمونه بارز دیگری از ایجاد یک نام اینترنتی بدون داشتن ذره‌ای کسب‌وکار اینترنتی بود. شرکت مادر آن یعنی زاپاتا (Zapata) هولدینگی در راچستر نیویورک بود که کار اصلی‌اش تبدیل ماهی منهادن (نوعی شاه‌ماهی) به پودر خوراک ماهی بود! اما زاپاتا در نوامبر ۱۹۹۹ برای راه‌اندازی شبکه‌ای از وب‌سایت‌ها، شرکت زپ دات‌کام را تأسیس کرد، ۲ درصد از سهام آن را به سهام‌داران خود واگذار نمود و آن را در بازار فرابورس عرضه کرد. تا اوایل سال ۲۰۰۰، زپ دات‌کام حتی یک دلار درآمد نداشت، هیچ صاحب وب‌سایتی در آن ثبت‌نام نکرده بود و بنرهای تبلیغاتی آن فقط در سایت‌های خودِ زاپاتا نمایش داده می‌شد. سرانجام در ۱۵ دسامبر ۲۰۰۰، هیئت‌مدیره زپ دات‌کام تمام فعالیت‌های اینترنتی خود را متوقف کرد و کارکنانش را اخراج نمود؛ البته تا قبل از این تعطیلی، بیش از چهار پنجم ارزش سهام زاپاتا دود شده بود.

فروشگاه زنجیره‌ای اگ‌هد (Egghead) نیز تمام فروشگاه‌های فیزیکی رایانه‌ای خود را بست و آینده‌اش را روی وب‌سایت خود قمار کرد؛ اما تنها سه سال بعد ورشکست شد! این زنجیره فروش نرم‌افزار در سال ۱۹۹۸ آخرین فروشگاه‌های فیزیکی خود را تعطیل کرد، ۸۰ درصد از نیروهایش را تعدیل نمود و فروش خود را صرفاً به دامنه Egghead.com محدود کرد. در یک مقطع، ارزش این شرکت به بیش از ۴۳۰ میلیون دلار رسید و جرج اوربان، رئیس هیئت‌مدیره آن، ادعا کرد: «ما چه چیزی به دست آوردیم؟ بزرگ‌ترین دستاورد بقا بود!» اما این بقا تنها ۱۸ ماه دوام آورد و شرکت در نهایت در دسامبر ۲۰۰۱ نام دامنه خود را به آمازون فروخت.

سرمایه‌گذارانی که در جریان آن سقوط سهم‌های اینترنتی را نگه داشتند، نابودی بخش عمده دارایی خود را به چشم دیدند. شاخص کل نزدک از اوج خود در مارس ۲۰۰۰ تا اکتبر ۲۰۰۲ حدود ۷۷ درصد سقوط کرد و تا آوریل ۲۰۱۵ نتوانست رکورد جدیدی ثبت کند! بـِو هس، یک مشاور املاک در نبراسکا، ۳۹٬۹۰۰ دلار برای خرید ۳۵۰ سهم از شرکت اینفواسپیس (InfoSpace) پرداخت کرده بود؛ شرکتی که پیش از آنکه پسوند نامش را حذف کند با نام اینفواسپیس دات‌کام معامله می‌شد. او پس از ریزش قیمت‌ها در مارس ۲۰۰۰ سهمش را نفروخت، اما تا سال ۲۰۰۵ ارزش کل دارایی‌اش به ۱٬۴۵۰ دلار رسید؛ یعنی کم‌تر از ۴ درصد رقم اولیه‌ای که پرداخت کرده بود! او در سن ۶۵ سالگی پول کافی برای بازنشستگی نداشت و در گفت‌وگو با سیاتل تایمز گفت: «دارم از جانم مایه می‌گذارم و مدام کار می‌کنم تا فقط سر پا بمانم.»

زنگ خطر برای موج‌سواران هوش مصنوعی؛ سودهای حبابی که بر باد می‌روند

پس از فروپاشی بازار سهام شرکت‌های اینترنتی، این بار سرمایه‌گذاران به شرکت‌هایی پاداش دادند که پسوند «com.» را از نام خود حذف کردند، در حالی که بیش‌تر این شرکت‌ها هیچ تغییر دیگری در کسب‌وکارشان نداده بودند! کوپر، رائو و سه پژوهشگر دیگر در بررسی خود، وضعیت ۶۱ شرکتی را که پس از فوریه ۲۰۰۰ پسوند دات‌کام را کنار گذاشتند ارزیابی کردند و دریافتند که سهام آن‌ها در بازه زمانی حدوداً سه‌ماهه پیرامون اعلام این خبر، ۴۷٫۵ درصد رشد کرد. از بین ۶۷ شرکتی که این پسوند را حذف کردند، ظاهراً تنها ۶ شرکت واقعاً از کسب‌وکار اینترنتی خارج شده بودند! در سال ۲۰۰۱، وب‌سایت Internet.com نام خود را به آی‌ان‌تی مدیا گروپ (INT Media Group) تغییر داد و سهام آن از حدود ۳ دلار به ۴٫۵۰ دلار پرید، هرچند آلن مکلر، رئیس هیئت‌مدیره، در مصاحبه با آسوشیتدپرس اعتراف کرد که این نام جدید صرفاً یک نمایش ساختگی است.

امروز نیز شرکت‌هایی که نامشان را به هوش مصنوعی تغییر می‌دهند، همان پاداش‌های سریع و بادآورده را می‌گیرند و البته برخی از آن‌ها هم‌اکنون در حال پس دادن این سودهای پوشالی هستند. بر اساس آمار فایننشال تایمز، تا پایان ماه سپتامبر، ۲۷ شرکتی که تغییر نام داده بودند بیش از نیمی از ارزش اوج خود را از دست دادند و ارزش ۷ شرکت حتی به کم‌تر از زمان قبل از اعلام تغییر نام سقوط کرد! وضعیت سهام‌داران در موج قبلی تغییر نام به بلاک‌چین حتی اسف‌بارتر بود؛ در سال ۲۰۱۷ شرکت تولید نوشیدنی لانگ آیلند آیسد تی (Long Island Iced Tea) نام خود را به لانگ بلاک‌چین (Long Blockchain) تغییر داد و سهام آن یک روز پس از این اعلام، بیش از ۳۸۰ درصد اوج گرفت. اما در سال ۲۰۲۱، کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا مجوز نماد معاملاتی این شرکت را لغو کرد و این نهاد اعلام نمود که سه نفر با سوءاستفاده از اطلاعات نهانی و آگاهی پیش از عموم، اقدام به معامله سهام کرده بودند.

سهام‌داران شرکت آل‌بردز که سهام خود را حفظ کرده‌اند، عملاً روی شرکتی شرط بسته‌اند که در تمام تاریخ فعالیتش حتی یک تراشه پردازشی هم اجاره نداده است! نشریه فورچون (Fortune) در گزارشی فاش کرد که آل‌بردز هیچ تخصص فنی در زمینه هوش مصنوعی، هیچ تیمی برای خرید تراشه و هیچ تجربه‌ای در اداره مراکز داده ندارد. حتی اسناد رسمی شرکت نیز به سهام‌داران هشدار داده است افرادی که سهامشان را حفظ می‌کنند، مالک یک کسب‌وکار محاسباتی نوپا خواهند شد و تبدیل وام‌های جدید به سهام می‌تواند سهم آن‌ها را به شدت کاهش دهد. گَد آلون، استاد دانشگاه پنسیلوانیا، در این باره می‌گوید: «شکاف عملیاتی میان این دو بیزینس وحشتناک است. اداره زنجیره تأمین کفش و ساخت زیرساخت هوش مصنوعی هیچ وجه اشتراکی با هم ندارند؛ نه نیروی انسانی مشترک، نه فناوری مشترک و نه حتی مشتریان مشترک!»