گفت‌وگوی زنده با شخصیت‌های کتاب به کمک هوش مصنوعی؛ قابلیت جدید اودیبل و معمای کپی‌رایت!

پلتفرم کتاب صوتی اودیبل (Audible) متعلق به آمازون، به‌تازگی قابلیت جدیدی را معرفی کرده که به شنوندگان اجازه می‌دهد در لحظه و به شکل زنده با شخصیت‌های داستانیِ مجهز به هوش مصنوعی گفت‌وگو کنند.

این تجربه از جایی شروع می‌شود که کاراکتر داستان ابتدا فضا و صحنه را برای شنونده توصیف می‌کند، نقشی را به او می‌سپارد و هدف ماجرا را مشخص می‌سازد. سپس شنونده با کلمات و جملات دلخواه خودش پاسخ می‌دهد و کاراکتر داستان نیز بر همان اساس به حرف‌های او واکنش نشان می‌دهد.

اودیبل نام این قابلیت را «داستان تعاملی» (Interactive Story) گذاشته است؛ این نخستین باری است که یک پلتفرم بزرگ کتاب‌های صوتی شنوندگان را به ایفای نقش مستقیم در پیشبرد روایت یک داستان دعوت می‌کند.

اما این قابلیت جذاب درست در میانه یکی از داغ‌ترین و چالش‌برانگیزترین مناقشات حقوقی میان هوش مصنوعی و قوانین کپی‌رایت فرود آمده است. آیا اودیبل می‌تواند این ویژگی را برای کل آرشیو کتاب‌های خود پیاده کند بدون اینکه حقوق ناشران و نویسندگان را زیر پا بگذارد؟ و سوال جالب‌تر اینکه وقتی شنوندگان در داستان مشارکت می‌کنند و دیالوگ می‌سازند، آیا خودشان هم صاحب حق کپی‌رایت آن بخش می‌شوند؟

پاسخ به این پرسش‌ها هنوز مبهم است و به نظر می‌رسد قوانین هنوز با سرعت سرسام‌آور پیشرفت هوش مصنوعی همگام نشده‌اند.

دنیای هوش مصنوعی و کپی‌رایت؛ قانون کجای کار است؟

پرونده‌های شکایت کپی‌رایت علیه شرکت‌های هوش مصنوعی در دادگاه‌های ایالات متحده در ماه سپتامبر به ۱۴۰ مورد رسید؛ آماری که جهش چشمگیری را در مقایسه با ۴۵ پرونده در سال گذشته نشان می‌دهد. این دعاوی حقوقی به طور کلی به دو دسته تقسیم می‌شوند:

دسته اول به این مسئله می‌پردازد که آیا شرکت‌های هوش مصنوعی با استفاده از آثار دارای حق کپی‌رایت برای آموزش مدل‌های خود مرتکب نقض قانون شده‌اند یا خیر. پاسخ به این موضوع به جزئیات و شرایط هر پرونده بستگی دارد و به همین دلیل، دادگاه‌ها تا به امروز احکام متفاوتی صادر کرده‌اند.

یک قاضی فدرال در کالیفرنیا حکم داد که اقدام شرکت آنتروپیک (Anthropic) در استفاده از کتاب‌هایی که به‌صورت قانونی خریداری شده بودند برای آموزش هوش مصنوعی، مصداق «استفاده منصفانه» (Fair Use) بوده و نقض کپی‌رایت به شمار نمی‌آید. با این حال، قاضی تأکید کرد که استفاده آنتروپیک از کتاب‌های دانلودشده از سایت‌های غیرقانونی و دزدی نقض آشکار کپی‌رایت بوده است؛ پرونده‌ای که رویترز گزارش داد آنتروپیک در نهایت با پرداخت ۱.۵ میلیارد دلار آن را مصالحه و مختومه کرد.

از سوی دیگر، قاضی فدرال دیگری در کالیفرنیا رأی داد که استفاده شرکت متا از کتاب‌های دانلودشده از «کتابخانه‌های در سایه» (سایت‌های اشتراک غیرقانونی کتاب) برای آموزش مدل هوش مصنوعی‌اش، استفاده منصفانه تلقی می‌شود و تخلف نبوده است.

اما یک قاضی فدرال در ایالت دلاور خلاف این دیدگاه حکم داد و اعلام کرد که استفاده شرکت Ross Intelligence از محتوا و یادداشت‌های تحریریه تامسون رویترز جهت آموزش ابزار جستجوی حقوقی هوش مصنوعی‌اش، نقض صریح کپی‌رایت بوده است.

دسته دوم پرونده‌ها به این سوال می‌پردازند که آیا خروجی‌های هوش مصنوعی حقوق آثاری را که مدل از آن‌ها یاد گرفته نقض می‌کنند یا خیر؛ پرسشی که دادگاه‌ها هنوز پاسخ روشنی به آن نداده‌اند.

برای نمونه، دیزنی و یونیورسال شکایتی علیه میدجرنی (Midjourney) در دادگاه کالیفرنیا ثبت کردند و مدعی شدند سرویس تولید تصویر میدجرنی درست شبیه یک دستگاه خودکار مجازی عمل می‌کند که کپی‌های بی‌پایان و غیرمجازی از آثار دارای کپی‌رایت این دو کمپانی بیرون می‌دهد. بعدها شرکت برادران وارنر دیسکاوری هم به این شکایت ملحق شد.

میدجرنی در پاسخ به این ادعاها اعلام کرده که مدل آن حق نشر هیچ اثری را نقض نمی‌کند. این شرکت در دفاعیات خود اظهار داشت: «وقتی کاربر پرامپتی وارد می‌کند، مدل تصویری را از حافظه فراخوانی نمی‌کند؛ بلکه بر پایه دستور کاربر و الگوهای آماری کدگذاری‌شده درون نورون‌های مصنوعی، تصویری کاملاً تازه از ابتدا خلق می‌شود.» این پرونده همچنان در جریان است و دادگاه هنوز حکمی درباره آن صادر نکرده است.

علاوه بر این، آژانس گتی ایمیجز (Getty Images) از استبیلیتی ای‌آی شکایت کرد و مدعی شد این شرکت بیش از ۱۲ میلیون عکس را بدون اجازه برای آموزش مدل خود کپی کرده و خروجی‌های آن نیز حقوق گتی ایمیجز را نقض می‌کنند. استبیلیتی ای‌آی این ادعا را رد کرده و این پرونده نیز کماکان در انتظار تصمیم دادگاه است.

حالا ویژگی «داستان تعاملی» اودیبل پای خود را دقیقاً به هر دو دسته باز کرده است؛ از یک سو، مدل هوش مصنوعی که دیالوگ‌های کاراکتر را تولید می‌کند بر اساس داده‌هایی آموزش دیده است، و از سوی دیگر، چیزی که در لحظه خلق می‌کند یک خروجی جدید به حساب می‌آید. هنوز به هیچ وجه مشخص نیست که اگر اودیبل این ویژگی را فراتر از آثار اختصاصی خود گسترش دهد، آیا این اقدام نقض کپی‌رایت تلقی خواهد شد یا خیر.

قابلیت جدید اودیبل چطور کار می‌کند؟

اودیبل اعلام کرده که نویسندگان و پدیدآورندگان اثر، پایه‌های هر داستان تعاملی مانند صحنه‌های آغازین، نقاط عطف و ویژگی‌های شخصیتی کاراکتر را تعیین می‌کنند؛ بنابراین طراحی محصول طوری پیش می‌رود که داستان در تمام طول تجربه کاملاً به دیدگاه خالق اثر وفادار بماند.

البته اودیبل این قابلیت را برای تمام کتاب‌های آرشیو گسترده‌اش عرضه نکرده است؛ حداقل در شرایط فعلی نه.

این پلتفرم کار را با نسخه اختصاصی خود از کتاب دراکولا اثر برام استوکر آغاز کرده است. در این نسخه، داستان تعاملی حول محور شخصیت «رنفیلد» (Renfield)، خدمتکار رنجور و پیش‌بینی‌ناپذیر دراکولا می‌چرخد.

همچنین از تاریخ ۵ نوامبر، اودیبل این ویژگی را برای کتاب اکسوپلنت (Exoplanet)، اثری اختصاصی به قلم بنجامین پرسی، در دسترس قرار خواهد داد.

نکته کلیدی اینجاست که مالکیت معنوی هر دوی این عناوین کاملاً در اختیار خود اودیبل است.

چالش بزرگ آرشیو کتاب‌ها و ناشران دیگر

از آنجا که اودیبل قابلیت داستان تعاملی را روی دو اثر اختصاصی خود اجرا کرده، همه متغیرها را زیر نظر دارد. اما آرشیو اودیبل میزبان صدها هزار عنوان کتاب دیگر است که مالکیت آن‌ها به افراد و ناشران دیگر تعلق دارد.

برای مثال، کتاب صوتی رمان معروف استیون کینگ به نام آن (It) که توسط انتشارات سایمون اند شوستر منتشر شده، در اودیبل موجود است. همین موضوع برای کتاب صوتی دختر گمشده (Gone Girl) اثر گیلیان فلین از انتشارات رندوم هاوس نیز صدق می‌کند. اودیبل مالک این کتاب‌ها نیست، بلکه تنها قراردادهایی دارد که مجوز پخش و فروش آن‌ها را فراهم می‌کنند.

این مجوزها مسلماً هیچ پیش‌بینی نکرده بودند که روزی یک سامانه هوش مصنوعی بخواهد در لحظه برای شخصیت‌های خلق‌شده توسط نویسندگانی چون استیون کینگ یا گیلیان فلین دیالوگ‌های تازه تولید کند!

اینکه آیا چنین کاربردی زیر چتر همان مجوزهای موجود قرار می‌گیرد یا به عقد قراردادهای کاملاً جدید نیاز دارد، سوالاتی هستند که در اسناد فعلی پاسخی برای آن‌ها نیست. اودیبل با شروع از آثار اختصاصی خود، در واقع مشغول سنجش میزان استقبال کاربران است تا پیش از ورود به مذاکرات دشوار و موانع حقوقی، دورنمای ماجرا را به دقت بررسی کند.

محتوای تولیدشده توسط کاربران؛ حق کپی‌رایت متعلق به کیست؟

مسئله مهم دیگر این است که آیا شنوندگان نیز با مشارکت در این تجربه تعاملی صاحب حق کپی‌رایت می‌شوند یا خیر، و اگر بله، چه کسی حق بهره‌برداری از آن را دارد؟ دادگاه‌ها تا این لحظه به این پرسش‌ها نیز ورودی نکرده‌اند.

طبق قانون کپی‌رایت ایالات متحده، هر فردی که یک اثر اصیل خلق کند، به شکل خودکار مالک آن شناخته می‌شود و هیچ نیازی به ثبت رسمی، تکمیل مدارک یا قرارداد ندارد.

وقتی شنونده با کلمات و جملات ابداعی خود به شخصیت رنفیلد در رمان دراکولا پاسخ می‌دهد، دیالوگ‌های تازه‌ای خلق می‌کند و دست به انتخاب‌های روایی می‌زند، عملاً در حال آفرینش یک بیان اصیل است. قاعده کلی قانون این است که شنونده مالک چنین بیانی است.

با این وجود، مشارکت شنونده در خلأ شکل نمی‌گیرد؛ بلکه در چارچوب روایتی که اودیبل طراحی کرده، در تعامل با شخصیت‌های این پلتفرم و بر بستری که مهندسان آن ساخته‌اند تنیده شده است.

در چارچوب قوانین کپی‌رایت آمریکا، اثر جدیدی که بر پایه یک اثر دارای حق نشر قبلی ساخته شود (مانند دنباله‌ها، مشتقات یا اقتباس‌ها)، «اثر اشتقاقی» (Derivative Work) نامیده می‌شود. پدیدآورنده یک اثر اشتقاقی، تنها مالک بخش‌های تازه‌ای است که خود به داستان افزوده است.

این تعریف حقوقی نشان می‌دهد که کاربر می‌تواند صاحب سهم و جملات ابداعی خود باشد، در حالی که اودیبل مالکیت داستان، فیلم‌نامه و حقوق کلی اثر را در انحصار خود حفظ می‌کند.

اما در عمل، شرایط استفاده (Terms of Use) اودیبل سرنوشت بهره‌برداری از محتوای خلق‌شده توسط کاربران را تعیین خواهد کرد.

اودیبل در متن قوانین خود به شرایط استفاده وبسایت آمازون استناد می‌کند؛ جایی که در آن قید شده کاربران «به آمازون حق انحصاری‌نبوده، بدون حق‌امتیاز، دائمی، فسخ‌ناپذیر و با امکان واگذاری کامل جهت استفاده، تکثیر، اصلاح، انطباق، انتشار، اجرا، ترجمه، ساخت آثار اشتقاقی، توزیع و نمایش» محتوای تولیدی خود را در سراسر جهان و در هر بستری اعطا می‌کنند.

اگر این بند قانونی شامل ویژگی داستان تعاملی نیز شود، حتی در صورتی که شنوندگان مالک حقوقی جملات خود باشند، اودیبل عملاً می‌تواند به هر شکل ممکنی از مشارکت آن‌ها بهره‌برداری کند.

آمازون و اودیبل تا لحظه تنظیم این گزارش پاسخی به پرسش‌ها و درخواست‌ها برای مصاحبه ارائه نکرده‌اند.

در ادامه چه پیش خواهد آمد؟

عرصه نبردهای حقوقی میان هوش مصنوعی و قانون کپی‌رایت با شتاب بالایی به جلو می‌تازد؛ بیش از ۱۴۰ شکایت فعال در آمریکا، مصالحه‌ای به ارزش ۱.۵ میلیارد دلار، و دادگاه‌هایی که هنوز در تلاشند چارچوب‌های پایه این فناوری را تدوین کنند.

قابلیت جدید داستان تعاملی اودیبل، چالش جدیدی را پیرامون مرزهای همکاری لحظه‌ای انسان و هوش مصنوعی در تولید محتوا پیش کشیده است: وقتی انسان و ماشین با هم می‌آفرینند، مالکیت اثر نهایی با کیست؟ پاسخی که دستگاه قضایی در آینده به این معما بدهد، پیامدهایی به مراتب فراتر از حوزه کتاب‌های صوتی و در سرتاسر جهان فناوری به همراه خواهد داشت.