سقوط استارتاپ‌های نرم‌افزاری زیر سایه هوش مصنوعی؛ قمار ۹۰۰ میلیون دلاری برکشایر هاتاوی روی بندینگ اسپونز

در زمان ورود به بورس نزدک در ماه ژوئیه، بندینگ اسپونز (Bending Spoons) یک شرکت هلدینگ نه‌چندان شناخته‌شده ایتالیایی بود که مالکیت برخی از نام‌های قدیمی دنیای اینترنت نظیر ای‌او‌ال (AOL)، ویمیو (Vimeo)، ایونت‌برایت (Eventbrite) و اورنوت (Evernote) را در اختیار داشت.

کمتر از چهار ماه بعد، این شرکت مستقر در میلان به پناهگاهی غیرمنتظره برای استارتاپ‌های نرم‌افزاری نامداری تبدیل شده است که با موج خروشان هوش مصنوعی به حاشیه رانده شده‌اند. برنامه ادغام و تصاحب (M&A) این مجموعه در هفته جاری با حمایت بزرگ‌ترین و سرشناس‌ترین شرکت هلدینگ جهان، یعنی برکشایر هاتاوی (Berkshire Hathaway)، شتابی چشمگیر گرفت.

برکشایر هاتاوی که بندینگ اسپونز آن را «الهام‌بخش دیرینه» استراتژی خود توصیف می‌کند، اکنون بیش از ۹۰۰ میلیون دلار در این شرکت سرمایه‌گذاری کرده است؛ رقمی که سهمی ۳۳۰ میلیون دلاری را نیز شامل می‌شود که روز چهارشنبه رسانه‌ای شد. وال‌استریت از این معامله به‌شدت استقبال کرد و ارزش سهام بندینگ اسپونز را ۴۱ درصد بالا برد؛ هرچند بخشی از این رشد در روزهای پایانی هفته تعدیل شد و ارزش بازار شرکت را به حدود ۳۰ میلیارد دلار رساند.

تحلیلگران مؤسسه مالی میزوهو (Mizuho) پس از اعلام این خبر در گزارشی نوشتند: «تصمیم برکشایر برای افزایش سهم خود تنها چند ماه پس از عرضه اولیه و در چنین سطوحی، مهر تأیید دیگری بر مدل کسب‌وکار بندینگ اسپونز از سوی یکی از معتبرترین سرمایه‌گذاران بلندمدت جهان است.»

بااین‌حال، خبر مهم دیگر این هفته بندینگ اسپونز، روی تاریک این کسب‌وکار یعنی تعدیل نیرو را به تصویر می‌کشد. در ماه اوت، بندینگ اسپونز اعلام کرد که پلتفرم مدیریت فرآیند ایرتیبل (Airtable) را با مبلغی در حدود ۱٫۳ میلیارد دلار خریداری می‌کند؛ رقمی که تقریباً ۹۰ درصد کمتر از اوج ارزش‌گذاری این شرکت در اواخر سال ۲۰۲۱ است. بندینگ اسپونز روز دوشنبه اعلام کرد که «بخش بزرگی از تیم پیش از تصاحبِ» ایرتیبل با دریافت «پاداش‌ها و مزایای پایان خدمت قابل‌توجه» از این مجموعه جدا خواهند شد. این شرکت پیش‌تر نیز تعدیل نیروی گسترده‌ای را در اورنوت، ویمیو، وی‌ترنسفر و دیگر شرکت‌های پورتفولیوی خود پیاده‌سازی کرده بود.

اقدامات بندینگ اسپونز برای کل صنعت فناوری، تازه‌ترین نمونه از دگرگونی برق‌آسای معادلات در عصر هوش مصنوعی به شمار می‌رود؛ جایی که ایجنت‌های هوشمند مبتنی بر مدل‌های بزرگ زبانی جایگزین برنامه‌نویسان و محصولات نرم‌افزاری آن‌ها می‌شوند. در شرایطی که شرکت‌هایی مانند آنتروپیک (Anthropic) و اوپن‌ای‌آی (OpenAI) به سوی ارزش‌گذاری‌های تریلیون دلاری پیش می‌روند، کسب‌وکارها وظایف کلیدی و ارزشمند خود را به دست هوش مصنوعی می‌سپارند و پلتفرم‌های سنتی نرم‌افزار به‌عنوان سرویس (SaaS) را کنار می‌گذارند؛ پدیده‌ای که به «آخرالزمان نرم‌افزارهای ابری» یا همان SaaSpocalypse شهرت یافته است.

سهام غول‌هایی چون اینتوئیت (Intuit)، هاب‌اسپات (HubSpot) و ادوبی (Adobe) در سال جاری حداقل ۳۰ درصد افت کرده و فهرست بلندی از استارتاپ‌های خصوصی SaaS که روزگاری سوگلی صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر بودند، اکنون برای جذب سرمایه دست‌وپنجه نرم می‌کنند؛ آن هم در بازاری که هیچ رغبتی به عرضه عمومی سهام (IPO) نشان نمی‌دهد. ماه گذشته، بندینگ اسپونز با خرید نرم‌افزار همکاری تیمی میرو (Miro) موافقت کرد؛ پلتفرمی که روزگاری ۱۷٫۵ میلیارد دلار ارزش‌گذاری شده بود، اما این معامله با رقم ۱٫۳۶ میلیارد دلار نهایی شد.

اتان کورتزویل، بنیان‌گذار و مدیر ارشد صندوق سرمایه‌گذاری چمیستری وی‌سی (Chemistry VC) و یکی از سرمایه‌گذاران کهنه‌کار صنعت نرم‌افزار، دراین‌باره می‌گوید: «امروز در این بازار یا باید پدیده داغ روز باشید یا عملاً هیچ جایی ندارید.» کورتزویل با اشاره به اینکه خودش کاربر ایرتیبل است، توضیح می‌دهد محصولات نرم‌افزاری بسیار خوبی در بازار با هدایت تیم‌های توانمند وجود دارند، «اما این پلتفرم‌ها دیگر در خط مقدم نوآوری جای ندارند.»

از شکست در ساخت اپلیکیشن تا تصاحب نام‌های بزرگ نرم‌افزاری

بندینگ اسپونز در سال ۲۰۱۳ توسط لوکا فراری (مدیرعامل فعلی)، ماتئو دانیلی و فرانچسکو پاتارنلو پایه‌گذاری شد. اپلیکیشن موبایلی که آن‌ها با نام Evertale ساخته بودند با شکست مواجه شد و طبق آنچه در امیدنامه عرضه اولیه شرکت آمده، آن‌ها ۴۰ هزار دلار باقی‌مانده خود را به‌جای توسعه «محصولاتی که هیچ‌کس خریدارشان نبود»، صرف راه‌اندازی یک شرکت هلدینگ عملیاتی کردند.

بزرگ‌ترین معاملات بندینگ اسپونز طی چند سال اخیر رقم خورده است؛ فرآیندی که با تصاحب اورنوت (Evernote) در سال ۲۰۲۲ آغاز شد و سپس با خرید برایت‌کاو (Brightcove) در سال ۲۰۲۴ و خرید پلتفرم‌های ویمیو (Vimeo)، ای‌او‌ال (AOL) و ایونت‌برایت (Eventbrite) در سال ۲۰۲۵ ادامه پیدا کرد.

این شرکت در تاریخ ۳۰ ژوئن با عرضه اولیه سهام خود، حدود ۱٫۷ میلیارد دلار با قیمت ۲۹ دلار به ازای هر سهم جذب کرد و روز بعد وارد تابلوی نزدک شد. قیمت هر سهم این شرکت در معاملات روز جمعه به ۴۷٫۰۷ دلار رسید.

نمودار نوسانات سهام شرکت بندینگ اسپونز از زمان عرضه عمومی اولیه در تاریخ اول ژوئیه.

پیش از ورود پر سروصدای بندینگ اسپونز به حوزه نرم‌افزارهای سازمانی، طی یک دهه گذشته غول‌های سرمایه‌گذاری خصوصی نظیر توما براوو (Thoma Bravo) و ویستا اکوئیتی پارتنرز (Vista Equity Partners) بازیگران اصلی تصاحب شرکت‌ها در این بخش بودند. استراتژی این شرکت‌ها خرید پلتفرم‌های SaaS با ارزش کمتر از واقعیت بود تا با تلفیقی از کاهش هزینه‌ها، افزایش بهره‌وری و ادغام مجموعه‌ها، آن‌ها را به دارایی‌هایی سودآور برای فروش مجدد یا عرضه عمومی با قیمتی بالاتر تبدیل کنند.

اما بندینگ اسپونز دست به اجرای بازی کاملاً متفاوتی زده است. این شرکت برخلاف سرمایه‌گذاران سنتی، به دنبال خروج زودهنگام از سرمایه‌گذاری نیست؛ بلکه مشابه الگوی وارن بافت، قصد دارد از سودآوری مداوم کسب‌وکارهای تحت تملک خود بهره‌مند شود. بااین‌حال، برخلاف برکشایر هاتاوی، تمرکز اختصاصی بندینگ اسپونز بر فناوری است و رویکردی کاملاً مستقیم و مداخله‌گرانه در نرم‌افزار، عملیات و تصمیمات مربوط به نیروی انسانی اتخاذ می‌کند.

نیک مهتا، مدیرعامل سابق شرکت نرم‌افزاری ابری گین‌سایت (Gainsight)، می‌گوید دست شرکت‌های سرمایه‌گذاری خصوصی در حال حاضر بسته شده، چراکه «در این مسیر ضربه سنگینی خورده‌اند».

مهتا که شرکت گین‌سایت را در سال ۲۰۲۰ به ویستا واگذار کرد، می‌افزاید: «آن‌ها قیمت‌های بسیار بالاتری پرداخت کردند و اکنون با شرکت‌های بحران‌زده متعددی روبه‌رو هستند؛ به همین دلیل اکنون برداشتن گام‌های بزرگ برایشان به‌شدت دشوار است.»

شرکت‌های توما براوو و ویستا به درخواست‌ها برای مصاحبه پاسخی ندادند. بااین‌حال، بندینگ اسپونز در بیانیه‌ای اعلام کرد که در «چندین سال اخیر» هیچ رقیبی نتوانسته است پیشنهادی بالاتر از آن‌ها برای تصاحب شرکت‌های هدف ارائه دهد.

به گفته مهتا، با ورود بندینگ اسپونز به بازار SaaS، اصطلاح «بندینگ اسپونز شدن» به فعلی رایج در سیلیکون‌ولی تبدیل شده است؛ عبارتی کنایه‌آمیز که به تصاحب شرکت‌ها با قیمت‌هایی بسیار ناچیز و کسری از ارزش واقعی اشاره دارد.

مهتا تأکید می‌کند: «متأسفانه بسیاری از دوستان من در این بازی گرفتار شده‌اند. سرمایه‌گذاران به دنبال خروج هستند اما خریداری وجود ندارد. در دنیای امروز، هر محصولی که به دوران پیش از ظهور ChatGPT تعلق داشته باشد، سیستمی قدیمی و موروثی محسوب می‌شود.»

لوید والمسلی، تحلیلگر مؤسسه میزوهو، نیز بر این باور است که مدل کسب‌وکار بندینگ اسپونز تفاوت بنیادینی با رویکردهای سنتی تصاحب شرکت‌ها دارد.

والمسلی در مصاحبه‌ای می‌گوید: «فکر نمی‌کنم بازیگران زیادی وجود داشته باشند که از نظر عمق نفوذ در لایه‌های عملیاتی و تمایل به ایجاد تغییرات اساسی در محصول، کاری شبیه به این تیم انجام دهند. اعمال چنین سطحی از دگرگونی به‌هیچ‌وجه در شرکت‌های سنتی سرمایه‌گذاری خصوصی رایج نیست.»

البته برای مشتریان شرکت‌هایی که توسط بندینگ اسپونز تصاحب می‌شوند، این تغییر مالکیت معمولاً با افزایش ناگهانی و چشمگیر قیمت‌ها همراه است.

در آوریل ۲۰۲۳، چند ماه پس از نهایی شدن خرید اورنوت، بندینگ اسپونز هزینه اشتراک سالانه شخصی این برنامه را از ۷۰ دلار به ۱۳۰ دلار افزایش داد. مدتی بعد، این شرکت با بازنگری در طرح‌های اشتراک خود، برای پلن پایه (Starter) مبلغ ۱۰۰ دلار و برای پلن پیشرفته (Evernote Advanced) مبلغ ۲۵۰ دلار در نظر گرفت؛ درحالی‌که پیش‌تر پلن حرفه‌ای با قیمت ۱۷۰ دلار عرضه می‌شد.

والمسلی با اشاره به اپلیکیشن یادداشت‌برداری مایکروسافت می‌گوید: «اولین واکنش من این بود که با خودم گفتم دیگر چاره‌ای جز کوچ به وان‌نوت (OneNote) ندارم؛ اما درنهایت همچنان به استفاده از اورنوت ادامه دادم.»

والمسلی می‌افزاید: «آن‌ها مهارت فوق‌العاده‌ای در شناسایی محصولاتی دارند که ارزش بالایی ارائه می‌دهند و درعین‌حال هزینه مهاجرت کاربران از آن‌ها بسیار بالاست. در عمل، افزایش قیمت در برابر زحمت و هزینه تغییر پلتفرم، چندان به چشم نمی‌آید.»

لوکا فراری در مصاحبه‌ای تأکید کرد که بندینگ اسپونز سود حاصل از شرکت‌های پورتفولیوی خود را برای رشد آتی به کار می‌گیرد؛ رشدی که «بخش عمده و قاطع آن» از طریق انجام معاملات جدیدتر حاصل می‌شود.

فراری می‌گوید: «فرصت‌های مشخصی برای بهبود عملکرد وجود دارد که می‌توانیم در سال‌های ابتدایی آن‌ها را محقق کنیم؛ پس از آن، کسب‌وکار به همان نرخ رشد طبیعی و ذاتی خود در آن بازار دست خواهد یافت.»

با تمام این اوصاف، برای برکشایر هاتاوی و دیگر سرمایه‌گذاران بندینگ اسپونز، این شرط‌بندی مالی بزرگ هنوز آزمون خود را به پایان نرسانده است.

در دورانی که هوش مصنوعی حاشیه سود اکثر فعالان حوزه نرم‌افزار را تحت فشار شدید قرار داده، این محصولات باید آن‌قدر جذاب باقی بمانند که مشتریان حاضر به پرداخت هزینه‌های بیشتر باشند. بندینگ اسپونز در نخستین گزارش مالی خود پس از عرضه عمومی در ماه اوت اعلام کرد که درآمدهایش با رشدی بیش از دو برابری نسبت به سال گذشته به بیش از ۷۰۰ میلیون دلار رسیده است؛ رشدی که تقریباً تمام آن از محل تصاحب شرکت‌های جدید ناشی شده و سود خالص شرکت را با ۱۷۱ درصد افزایش به ۱۷۷ میلیون دلار رسانده است.

این ارقام چشمگیر در حالی ثبت شد که معامله ایرتیبل هنوز نهایی نشده بود و تصاحب میرو نیز هنوز اعلام رسمی نشده بود. در فصول و سال‌های آینده، وال‌استریت تصویر بسیار روشن‌تری به دست خواهد آورد از اینکه آیا ساختار و استراتژی این شرکت هلدینگ واقعاً می‌تواند جان تازه‌ای به نرم‌افزارهای سنتی بدمد یا خیر.

در جریان جلسه گزارش مالی ماه اوت، یکی از تحلیلگران پرسید آیا تصاحب ایرتیبل نشان‌دهنده یک تغییر استراتژیک بلندمدت در برنامه‌های ادغام و تصاحب شرکت به سمت نرم‌افزارهای سازمانی است؟

فراری در پاسخ توضیح داد که در حال حاضر نیز حدود نیمی از درآمدهای بندینگ اسپونز از بخش‌های تجاری و حرفه‌ای تأمین می‌شود؛ درآمدهایی که بخش اعظم آن حاصل فعالیت برایت‌کاو و ویمیو است که خدمات سازمانی ارائه می‌دهند. او تأکید کرد که تمرکز اخیر شرکت بر نرم‌افزارهای کاربردی، بیشتر به دلیل شناسایی فرصت‌های کم‌نظیر و ارزشمندی است که پس از سقوط سنگین ارزش این شرکت‌ها در بازار ایجاد شده است.

فراری در پایان خاطرنشان کرد: «تا همین اواخر، اکثر کسب‌وکارهای نرم‌افزار سازمانی با قیمت‌هایی به‌شدت غیرمنطقی ارزش‌گذاری شده بودند؛ قیمت‌هایی نجومی که از نگاه ما هرگز توجیه اقتصادی و منطقی نداشتند.»