شگفتی در عصر هوش مصنوعی؛ چرا حتی قدرتمندترین مدل‌ها هم جای حس ناب انسانی را نمی‌گیرند؟

روز از نو و شگفتی تازه از نو؛ انگار هر روز باید منتظر یک شاهکار باورنکردنی از دنیای هوش مصنوعی باشیم. همین ماه گذشته بود که شرکت OpenAI خبر داد موفق شده یکی از هفت «مسئله جایزه هزاره» را حل کند؛ مجموعه‌ای از معماهای پیچیده و بدون پاسخ ریاضی که سال ۲۰۰۰ توسط مؤسسه ریاضیات کلی (Clay) مطرح شده بودند. از طرف دیگر، هوش مصنوعی جدید گوگل دیپ‌مایند به نام AlphaGenome Atlas توانست اثرات بیولوژیکی تمام ۹ میلیارد تغییر تک‌حرفی احتمالی در ژنوم انسان را پیش‌بینی کند.

این دستاوردها واقعاً هوش از سر آدم می‌پرانند؛ درست مثل بی‌شمار نقطه عطف و موفقیتی که مدل‌های پیشرو هوش مصنوعی از زمان عرضه چت‌جی‌پی‌تی در سال ۲۰۲۲ یکی پس از دیگری به نام خودشان ثبت کرده‌اند. اما وقتی غرق تماشا و تحسین ماشین‌ها می‌شویم، چیزی که آرام‌آرام به حاشیه رانده می‌شود خود انسان‌ها هستند. هرچقدر هم که توانایی خارق‌العاده هوش مصنوعی را تحسین کنیم، هرگز نباید ارزش بی‌بدیل شگفتی‌هایی را که از دل روح و وجود انسان متولد می‌شوند، از یاد ببریم.

داکر کلتنر (Dacher Keltner)، استاد روان‌شناسی دانشگاه برکلی، سال‌هاست روی تأثیر تجربه «حس شگفتی و حیرت» بر سلامت جسم و روان کار می‌کند. او حس شگفتی را این‌طور تعریف می‌کند: «احساس حضور در برابر چیزی بی‌اندازه بزرگ و باعظمت، که فراتر از درک فعلی شما از جهان پیرامون است.»

پیروزی‌ها و پیشرفت‌های هوش مصنوعی بدون شک چنین حسی در ما ایجاد می‌کنند. اما یکی از پژوهش‌های جذاب کلتنر که به بررسی ۲۶۰۰ داستان واقعی شگفتی در ۲۶ کشور جهان پرداخته، به یافته شگفت‌انگیز و چشمگیری رسیده است. او در مقاله‌اش می‌نویسد: «فکر می‌کنید چه چیزی در سراسر دنیا بیش از همه باعث حیرت و شگفتی عمیق مردم می‌شود؟ طبیعت بکر؟ مناسک معنوی؟ یا گوش دادن به موسیقی دل‌نواز؟ در کمال تعجب، عامل اصلی شجاعت، مهربانی، استقامت و فائق آمدن دیگران بر سختی‌ها بوده است.»

کلتنر می‌گوید این نتیجه حسابی تیمش را غافلگیر کرد؛ چرا که انتظار داشتند طبیعت یا معنویت در صدر این جدول جا خوش کنند. او این پدیده را «زیبایی اخلاقی» نامید و آن را این‌گونه تعریف کرد: «دیدن مهربانی، شجاعت، ایستادگی یا فداکاری دیگران.» جالب است بدانید که ۹۵ درصد از موارد زیبایی اخلاقی که در این مطالعه حس شگفتی خلق کرده بودند، حاصل تماشای کار‌هایی بود که انسان‌ها خالصانه به خاطر نجات یا کمک به دیگران انجام داده بودند.

کلتنر زیبایی اخلاقی را اولین مورد از «عجایب هشت‌گانه زندگی» معرفی می‌کند؛ هشت سرچشمه‌ای که در زندگی روزمره حس شگفتی به ما می‌بخشند. بقیه این موارد عبارتند از: حرکت‌های دسته‌جمعی، طبیعت، موسیقی، طراحی بصری، معنویت و مذهب، ایده‌های بزرگ، و در نهایت رمز و راز مرگ و زندگی. فناوری هم بی‌شک می‌تواند در شکل‌گیری خیلی از این تجربه‌ها نقش‌آفرینی کند، اما بخش عمده آنها عمیقاً با وجود انسان و ارتباطات انسانی گره خورده‌اند.

بسیاری از فواید شگفت‌زدگی، ریشه در خصلت‌های عمیق انسانی دارند. کلتنر به پژوهش‌هایی اشاره می‌کند که نشان می‌دهند تجربه شگفتی، فعالیت بخش‌هایی از مغز را که با غرور افراطی، خودانتقادی و اضطراب در ارتباط هستند، آرام می‌کند؛ اتفاقی که تأثیری جمعی و گسترده به همراه دارد. کلتنر در کتاب خود با نام شگفتی: دانش نوین اعجاب روزمره و اینکه چگونه زندگی شما را دگرگون می‌کند می‌نویسد: «در لحظات شگفتی، ما از این حس فردگرایانه که فقط خودمان مسئول سرنوشتمان هستیم و باید مدام با دیگران بجنگیم فاصله می‌گیریم؛ در عوض، این حس در ما زنده می‌شود که عضوی از یک جامعه بزرگ‌تر هستیم، ویژگی‌های بنیادین مشترکی داریم، به هم وابسته‌ایم و باید با یکدیگر همدلی و همکاری کنیم.»

اما وقتی یک فناوری نوظهور مثل هوش مصنوعی، حس جامعه واقعی و پیوندهای اصیل ما را دستخوش دگرگونی می‌کند چه اتفاقی می‌افتد؟ البته اینکه انسان‌ها به سادگی مبهوت قدرت ماشین‌ها می‌شوند، داستانی بسیار قدیمی‌تر از هوش مصنوعی است و از همان اولین روز‌های اختراع ماشین‌ها با ما بوده است. اصطلاح «والایی فناورانه» (Technological Sublime) اولین بار توسط پری میلر (Perry Miller)، مورخ دانشگاه هاروارد، ابداع شد؛ او متوجه شد که تا اوایل قرن نوزدهم، «شکوه فناوری» در کنار «آسمان پرستاره در بالا و قانون اخلاقی در درون» قرار گرفته بود تا تثلیث شگفت‌انگیز والایی آمریکایی را بسازد. در سال ۱۹۹۴ نیز دیوید نای (David Nye) در کتاب خود با نام والایی فناورانه آمریکایی، بررسی کرد که چگونه شگفتی ناشی از کارخانه‌های خودکار، اولین آبراه‌ها و در نهایت فرود بر ماه بر هویت ملی تأثیر گذاشت. نای هشدار می‌دهد که این حیرت ناشی از فناوری چطور عنصر انسانی را عقب راند. او در توصیف منظره باشکوه آسمان‌خراش‌های مدرن اشاره کرد که این نما «ناظر را از حس ارتباط با سایر انسان‌ها جدا می‌کند»؛ زیرا از آن ارتفاع سرگیجه‌آور، آدم‌های روی زمین شبیه به «حشراتی بی‌مقدار می‌شوند که اثری از انسانیت در آنها دیده نمی‌شود».

از طرفی، همه ما این تجربه ملموس را داریم که حس شگفت‌انگیز وصل بودن به کل دنیا از قاب کوچک گوشی‌هایمان، چطور می‌تواند هم‌زمان ما را از آدم‌هایی که درست کنارمان نشسته‌اند فرسنگ‌ها دور کند.

نزدیک به یک قرن پیش، آلبرت انیشتین در سخنرانی خود برای دانشجویان دانشگاه کل‌تک (Caltech) — که بسیاری از آنها بعداً خودشان به سازندگان فناوری‌های خیره‌کننده تبدیل شدند — یک توصیه ماندگار کرد: «توجه به خودِ انسان و سرنوشت او باید همیشه دغدغه و هدف اصلی تمام تلاش‌های فنی باشد... تا دستاوردهای ذهن ما برای بشریت یک موهبت و برکت باشد، نه یک نفرین ابدی. هرگز این موضوع را در میان انبوه نمودارها و معادلات پیچیده‌تان از یاد نبرید.»

بنابراین تردیدی نیست که پیشرفت‌های هوش مصنوعی و کار‌هایی که از عهده ماشین‌ها برمی‌آید، همچنان ما را شگفت‌زده خواهد کرد. اما در زندگی روزمره‌مان هم سرچشمه‌های بی‌پایانی از حیرت وجود دارد؛ از شگفتی‌های طبیعت گرفته تا زیبایی اخلاقی و فداکاری انسان‌ها. همان‌طور که کلتنر یادآوری می‌کند، تجربه این شگفتی واقعی «نه به پول احتیاج دارد و نه به سوزاندن سوخت‌های فسیلی»؛ و در دنیای امروز باید اضافه کرد: نه حتی به سوزاندن توکن‌های هوش مصنوعی!

او می‌نویسد: «از آنجا که نیاز بنیادین به حس شگفتی در تار و پود مغز و جسم ما سیم‌کشی شده، پیدا کردن آن کار سختی نیست؛ کافی است لحظه‌ای درنگ کنیم و با چشم خریدار به اطراف بنگریم. همه ما، با هر پیشینه و شرایطی، می‌توانیم مسیر معنادار و اختصاصی خودمان را به سوی شگفتی پیدا کنیم.»