هشدار صریح رئیس صندوق بین‌المللی پول: هوش مصنوعی هم فرشته نجات اقتصاد جهان است و هم تهدیدی بزرگ!

فناوری هوش مصنوعی که سرمایه‌گذاران و دولت‌ها به امید جهش اقتصاد جهانی به آن دل بسته‌اند، هم‌زمان دارد فشارهای سنگینی ایجاد می‌کند که ممکن است به مانعی برای رشد تبدیل شود؛ این هشداری است که رئیس صندوق بین‌المللی پول (IMF) مطرح کرده و از سیاست‌گذاران خواسته تصمیم‌گیری‌های سخت و دردناک درباره بدهی‌های عمومی را عقب نیندازند.

کریستالینا گئورگیوا، مدیرعامل صندوق بین‌المللی پول، در همایشی در سنگاپور به حاضران گفت که هوش مصنوعی «با سرعتی شگفت‌انگیز در حال تبدیل شدن به عامل اصلی تعیین‌کننده سرنوشت اقتصادی کشور‌ها در جهان است.»

اما ترکیب سه عامل قدرتمند، یعنی پیشرفت خیره‌کننده هوش مصنوعی، جهش سرسام‌آور هزینه‌های انرژی و ثبت رکورد تاریخی بدهی‌های دولتی، رشد اقتصادی این دهه را که همین حالا هم چنگی به دل نمی‌زند، با چالشی جدی روبه‌رو کرده است.

گئورگیوا با صراحت تأکید کرد: «چه دوستش داشته باشید، چه از آن متنفرید یا حتی بترسید، هوش مصنوعی دیگر اینجاست و راه فراری از آن وجود ندارد.»

اقتصاد جهانی بر سر دوراهی

گئورگیوا در آستانه نشست‌های سالانه صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی توضیح داد که اقتصاد دنیا هم‌زمان از دو جهت متضاد کشیده می‌شود: از یک طرف «شوک منفی به عرضه انرژی» به خاطر درگیری‌ها، و از طرف دیگر «شوک مثبت تقاضا» که از تب داغ سرمایه‌گذاری روی هوش مصنوعی سرچشمه می‌گیرد. به گفته او، برآیند این دو نیرو تأثیری «کاملاً نابرابر در سراسر جهان» گذاشته است.

از جنبه مثبت ماجرا، سهم سرمایه‌گذاری جهانی در هوش مصنوعی از تولید ناخالص داخلی (GDP) به‌زودی به پای سرمایه‌گذاری‌های عظیمی مانند احداث خطوط راه‌آهن، شبکه‌های سراسری برق یا سیستم‌های مخابراتی می‌رسد و احتمالاً از آن‌ها هم فراتر خواهد رفت. به گفته او، سخت‌افزارهای هوش مصنوعی و محصولات وابسته به آن همین حالا هم بیش از یک‌دهم کل تجارت کالای جهان را به خود اختصاص داده‌اند.

برآوردهای صندوق بین‌المللی پول نشان می‌دهد اگر مسیر توسعه هوش مصنوعی درست پیش برود، می‌تواند سالانه تا نیم درصد به رشد اقتصاد دنیا اضافه کند. گئورگیوا در این باره گفت: «افزایش نرخ رشد اقتصادی از ۳ درصد به ۳.۵ درصد در طول یک دهه، مثل این است که اقتصادی به بزرگی کل کشور‌های منطقه آسه‌آن (ASEAN) را به یک‌باره به اقتصاد جهان اضافه کنیم.»

اما واقعیت تلخ این است که احتمالاً سود سرشار این فناوری در دست عده‌ای معدود متمرکز خواهد شد. این شکوفایی اقتصادی عملاً کشور‌هایی را که در زنجیره تأمین جهانی هوش مصنوعی نقشی ندارند نادیده می‌گیرد و به گفته رئیس صندوق، «خطر عمیق‌تر شدن شکاف طبقاتی و نابرابری اقتصادی در سراسر کره زمین را به شدت بالا می‌برد.»

علاوه بر این، تب تند توسعه هوش مصنوعی آتش نگرانی‌های تورمی را هم شعله‌ورتر کرده است؛ همان دغدغه‌ای که ماه‌هاست گریبان سیاست‌گذاران را از آمریکا گرفته تا اروپا و آسیا چسبیده است. گئورگیوا تأکید کرد: «موج ساخت‌وساز زیرساخت‌های هوش مصنوعی تورم‌زاست»؛ درست مثل شوک‌های قیمت انرژی و غذا، تعرفه‌های تجاری و هزینه‌های سرسام‌آور نظامی.

از سوی دیگر، با ادامه درگیری‌ها در خاورمیانه و نبود افقی روشن برای راه‌حل‌های دیپلماتیک، قیمت نفت همچنان بالای ۱۰۰ دلار به ازای هر بشکه باقی مانده است. قیمت گازوئیل نیز به دلیل محدودیت در ظرفیت پالایشگاه‌ها و فشار بر عرضه انرژی، رکوردهای تازه‌ای ثبت کرده است.

این فشار تورمی مستقیماً به بازارهای اوراق قرضه منتقل شده، به طوری که بازدهی اوراق در آمریکا، آلمان و ژاپن به بالا‌ترین سطح خود در چند دهه اخیر رسیده است. انتشار گسترده اوراق قرضه شرکتی توسط غول‌های هوش مصنوعی نیز عملاً وارد رقابت با دولت‌ها برای جذب سرمایه شده است؛ هرچند گئورگیوا اشاره می‌کند که بخشی از این افزایش تقاضا، ناشی از امیدواری به رشد سریع‌تر در آینده است.

بحران بدهی و پایان دوران پول ارزان

گئورگیوا اعلام کرد که بدهی‌های دولتی در سطح جهان به بالا‌ترین رقم خود پس از جنگ جهانی دوم رسیده و به‌زودی از ۱۰۰ درصد کل تولید ناخالص داخلی دنیا فراتر خواهد رفت؛ جالب اینجاست که به گفته او، اقتصادهای پیشرفته «بزرگ‌ترین مقصران» این ماجرا هستند. دولت‌ها طی ۱۷ سال گذشته به لطف نرخ‌های بهره پایین‌تر از نرخ رشد، دوران راحتی را پشت سر گذاشتند، اما «با بالا رفتن نرخ بهره، این دوران طلایی و خوش‌خیالی دیگر به پایان رسیده است.»

او توضیح داد که فاصله میان نرخ بهره و رشد اقتصادی اکنون «بسیار نامطلوب‌تر» شده و روندی صعودی به خود گرفته است؛ این یعنی دیگر نمی‌توان بدون تلاش‌های جدی مالیاتی، بدهی‌ها را با رشد خودکار اقتصادی کاهش داد و این هدف «دست‌کم در کوتاه‌مدت دور از دسترس خواهد بود.»

این فشار شدید همین حالا در اروپا کاملاً به چشم می‌آید؛ جایی که اختلاف بازدهی اوراق قرضه با اوراق قرضه آلمان نه تنها برای فرانسه و ایتالیا، بلکه حتی برای کشور‌هایی مانند ایرلند و پرتغال (که پس از بحران منطقه یورو بدهی‌هایشان را کم کرده بودند) رو به افزایش است.

پس از زنجیره‌ای از شوک‌های اقتصادی که بدهی‌های دولتی را سر به فلک کشانده و کسری بودجه اکثر کشور‌ها را بالا‌تر از دوران قبل از کرونا نگه داشته است، به تعبیر گئورگیوا «توان مالی دولت‌ها برای نفس کشیدن فریاد می‌زند و نیازمند بازسازی فوری است.»

نادیده گرفتن خطرات و حباب هوش مصنوعی

گئورگیوا همچنین به ریسک‌های ثبات مالی ناشی از تب‌وتاب خودِ هوش مصنوعی اشاره کرد. به گفته او، اگرچه درآمدهای هنگفت شرکت‌ها باعث صعود نجومی ارزش سهام شده، اما «اگر روزی این درآمدها پیش‌بینی‌ها را برآورده نکند، اهرم‌های مالی سنگین غول‌های فناوری (Hyperscalers) و حجم عظیم سهام وال‌استریت در دست سرمایه‌گذاران خارجی می‌تواند یک ناامیدی ساده را به شوکی ویرانگر و جهانی تبدیل کند.»

او با استناد به «قانون آمارا» (Amara's Law) که می‌گوید انسان‌ها اثر فناوری‌های نوین را در کوتاه‌مدت بیش از حد دست‌بالا می‌گیرند و در بلندمدت دست‌کم می‌شمارند، هشدار داد: «دقیقاً در دوره گذار از مرحله تب ساخت‌وساز امروزی به سمت مرحله بهره‌برداری واقعی از مزایای هوش مصنوعی در فرداست که خطرناک‌ترین و پرریسک‌ترین دوران اقتصادی را تجربه خواهیم کرد.»

رئیس صندوق بین‌المللی پول تأکید کرد که اولین خط دفاعی در برابر این خطرات، نظارت دقیق و قانون‌گذاری است. او در پایان خاطرنشان کرد: «شاید اکنون زمان مناسبی باشد که بانک‌های مرکزی در سیاست‌های پولی خود رویکردی محتاطانه و انقباضی در پیش بگیرند.»