هشدار صندوق بین‌المللی پول: اصلاح بازار هوش مصنوعی می‌تواند بحران مالی جهانی ایجاد کند

تمرکز سرمایه‌گذاری‌ها روی هوش مصنوعی، توسعه مراکز داده با تکیه بر بدهی و موج هزینه‌های سرمایه‌ای ۱ تریلیون دلاری، بازارهای جهانی را در وضعیت آماده‌باش و هشدار قرار داده است.

صندوق بین‌المللی پول در گزارش ثبات مالی جهانی در اکتبر ۲۰۲۶، اصلاح قیمت ناشی از بازار هوش مصنوعی را به‌عنوان یکی از سه ریسک اصلی معرفی کرده است که می‌توانند آشفتگی مالی گسترده‌ای در جهان رقم بزنند. دو ریسک دیگر شامل افزایش بازدهی اوراق قرضه دولتی و حملات سایبری هستند.

بازارها همچنان تاب‌آور هستند و صندوق بین‌المللی پول نیز وقوع یک فروپاشی قریب‌الوقوع را پیش‌بینی نمی‌کند. آزمون‌های استرس این نهاد نشان می‌دهد که هرچند بانک‌ها توان مقاومت در برابر یک رکود شدید را دارند، اما این صندوق صراحتاً به قانون‌گذاران هشدار می‌دهد که پیش از تشدید آسیب‌پذیری‌ها، نظارت دقیق‌تری اعمال کنند.

چگونه اصلاح بازار می‌تواند زنجیره‌ای از بحران‌ها ایجاد کند؟

تنها یک گزارش مالی ناامیدکننده، زمانی که با بدهی‌های سنگین و تمرکز بیش از حد سرمایه‌ها تشدید شود، می‌تواند با سرعتی باورنکردنی بازار را به لرزه درآورد.

بخش عمده سرمایه‌گذاری‌های حوزه هوش مصنوعی تنها در میان شمار اندکی از شرکت‌ها و کانال‌های تأمین مالی متمرکز شده است. اگر سودآوری این مجموعه‌ها نتواند انتظارات بلندپروازانه بازار را برآورده کند، قیمت دارایی‌ها ممکن است به‌شدت افت کند و تبعات چنین ضربه‌ای هرگز به این حوزه محدود نخواهد ماند.

بر اساس نشست خبری صندوق بین‌المللی پول، اختلال در روند درآمدزایی هوش مصنوعی می‌تواند یک چرخه بازخورد مخرب به راه بیندازد. افت ارزش سهام، ترازنامه استقراض‌کنندگان را تضعیف می‌کند، بازپرداخت بدهی‌ها را بسیار دشوارتر می‌سازد و پیش‌بینی‌های درآمدی آینده را که توجیه‌کننده هزینه‌کردهای سنگین اولیه بودند، از بین می‌برد.

تأمین مالی چرخه‌ای لایه دیگری از ابهام و عدم‌شفافیت را به این معادله اضافه می‌کند. شرکت‌های هوش مصنوعی می‌توانند هم‌زمان به‌عنوان سرمایه‌گذار، تأمین‌کننده مالی، فروشنده و مشتری یکدیگر عمل کنند؛ مسئله‌ای که سنجش میزان واقعی تقاضای مستقل در بازار را عملاً غیرممکن می‌سازد. صندوق بین‌المللی پول این موضوع را یک نگرانی جدی می‌داند، هرچند در گزارش‌های رسمی منتشرشده هنوز ابعاد دقیق مالی این ریسک اندازه‌گیری نشده است.

بانک تسویه حساب‌های بین‌المللی (BIS) نیز از زاویه‌ای دیگر نگرانی مشابهی را مطرح کرده است. سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی به‌شکلی فزاینده بر پایه بدهی شکل گرفته و از نظر ساختاری بسیار پیچیده شده است؛ وضعیتی که طیف گسترده‌ای از شرکت‌های بزرگ فناوری (هایپراسکیلرها)، توسعه‌دهندگان مراکز داده و وام‌دهندگان غیربانکی را در بر می‌گیرد.

بر اساس گزارش رویترز از تحلیل بانک تسویه حساب‌های بین‌المللی، پنج هایپراسکیلر بزرگ جهان در مسیر آن بوده‌اند که در مجموع سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، بیش از ۱ تریلیون دلار را به هزینه‌های سرمایه‌ای در حوزه هوش مصنوعی اختصاص دهند. این نهاد وضعیت کنونی را با چرخه‌های پیشین رونق و رکود اقتصادی مقایسه می‌کند؛ دوره‌هایی که در آن‌ها انتظارات مفرط از تحول شگرف در بهره‌وری وجود داشت، اما محقق نشدن بازدهی‌های وعده‌داده‌شده به افت ناگهانی و شدید سرمایه‌گذاری‌ها منجر شد.

تنگناهای سمت عرضه نیز ریسک بازار را دوچندان می‌کنند. به گفته این نهاد، شرکت‌هایی که تعهدات مالی سنگینی برای تصاحب ظرفیت‌های محدود در تولید برق، شبکه‌های توزیع، مراکز داده و تراشه‌های حافظه پذیرفته‌اند، در صورت ناامیدکننده بودن تقاضا برای هوش مصنوعی به‌شدت آسیب‌پذیر خواهند بود.

اوراق قرضه، بانک‌ها و بایت‌ها

این سه ریسک مجزا، ویژگی نگران‌کننده‌ای دارند: آن‌ها می‌توانند یکدیگر را تشدید و تقویت کنند.

افزایش بازدهی اوراق قرضه دولتی دومین ریسک مطرح‌شده است؛ عاملی که هزینه استقراض و تأمین مالی را برای دولت‌ها، شرکت‌ها و حتی خانواده‌ها بالا می‌برد.

بانک تسویه حساب‌های بین‌المللی هشدار می‌دهد که حجم بالای بدهی‌های عمومی و بازارهای شکننده اوراق قرضه، ارتباط میان بحران مالی دولت‌ها و بی‌ثباتی در شبکه بانکی را پررنگ‌تر می‌کنند. افت ناگهانی ارزش اوراق قرضه می‌تواند به‌سرعت شرایط دریافت اعتبار در سراسر اقتصاد را محدود کند و نرخ بهره وام‌های مسکن، تسهیلات تجاری و بدهی‌های مصرف‌کنندگان را افزایش دهد.

امنیت سایبری سومین تهدید بزرگی است که فهرست هشدارهای صندوق بین‌المللی پول را کامل می‌کند. بر اساس ارزیابی‌های این نهاد، یک حمله سایبری موفق می‌تواند سیستم‌های پرداخت، مبادلات مالی و دسترسی مشتریان به سپرده‌های بانکی را مختل سازد.

امروزه بانک‌ها بیش از هر زمان دیگری به ارائه‌دهندگان ابری و شرکت‌های نرم‌افزاری یکسان وابسته هستند؛ وابستگی مشترکی که باعث می‌شود نفوذ امنیتی به یک ارائه‌دهنده، چندین نهاد مالی را به‌طور هم‌زمان تحت تأثیر قرار دهد و نقاط شکست مشترکی در سراسر سیستم مالی پدید آورد.

داده‌های صندوق بین‌المللی پول ضرورت توجه به این مسئله را دوچندان نشان می‌دهد. طبق یادداشت تحلیلی این صندوق در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۶، در بیش از ۷۰ درصد از موارد گزارش‌شده آسیب‌پذیری‌های نرم‌افزاری در سال ۲۰۲۶، مهاجمان پیش از آنکه شرکت‌ها فرصت انتشار وصله امنیتی را پیدا کنند، از این رخنه‌ها سوءاستفاده کرده بودند.

صندوق بین‌المللی پول خاطرنشان می‌کند که مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی می‌توانند هر دو سوی این معادله را تقویت کنند و به‌طور هم‌زمان موجب شتاب‌گیری حملات سایبری و توسعه ابزارهای دفاعی شوند.

پیام کلی صندوق بین‌المللی پول هشداری پیشگیرانه است، نه یک پیش‌بینی قطعی از سقوط بازار. در این گزارش از نهادهای نظارتی خواسته شده است تا اهرم‌های مالی، تمرکز ریسک سرمایه‌گذاری، فعالیت وام‌دهندگان غیربانکی، وابستگی متمرکز به خدمات ابری و تاب‌آوری سایبری را به‌دقت پایش کنند. این نهاد تأکید می‌کند که در دوره پیش رو، قراردادهای مبهم تأمین مالی در حوزه هوش مصنوعی، تعهدات ساخت مراکز داده و اقدامات امنیتی ارائه‌دهندگان حیاتی فناوری باید زیر ذره‌بین قرار گیرند.