هشدار جدی صندوق بین‌المللی پول: قمار سنگین هج‌فاندها روی سهام هوش مصنوعی با تریلیون‌ها دلار پول قرضی

صندوق‌های پوشش ریسک (هج‌فاندها) نقشی پررنگ‌تر و خطرناک‌تر از همیشه در دو تا از داغ‌ترین بازارهای این روز‌ها ایفا می‌کنند — یعنی اوراق قرضه خزانه‌داری آمریکا و سهام شرکت‌های هوش مصنوعی؛ نکته ترسناک ماجرا اینجاست که بخش عمده این بازی با پول‌های استقراضی و وام‌های سنگین انجام می‌شود.

چرا این موضوع مهم است؟ در روز‌های بحرانی و پرفشار بازار، تسویه‌حساب ناگهانی این حجم از وام‌ها یا همان اهرم‌های مالی (لوریج)، می‌تواند یک موج فروش عادی را به بحرانی تمام‌عیار تبدیل کند؛ بحرانی که به سرعت از هج‌فاندها فراتر رفته و دامن‌گیر سیستم بانکی و کل اقتصاد جهان می‌شود.

اصل ماجرا چیست؟ این پیام اصلی گزارشی است که از سوی صندوق بین‌المللی پول (IMF) منتشر شده است؛ نهادی که با لحن حساب‌شده همیشگی‌اش، هشداری تند و جدی درباره خطرات فزاینده هج‌فاندها برای ثبات بازارهای جهانی صادر کرده است.

آمار و ارقام چه می‌گویند؟ دارایی‌های تحت مدیریت هج‌فاندها از سال ۲۰۲۰ تا امروز دو برابر شده و به مرز ۱۳ تریلیون دلار رسیده است.

• طبق محاسبات انجام‌شده روی داده‌های صندوق بین‌المللی پول، رقمی معادل ۷.۷ تریلیون دلار از این دارایی‌ها مستقیماً از طریق استقراض و پول قرضی تأمین شده است.
• والنتینا برونو، استاد مالی در دانشگاه امریکن، در نشست بررسی این گزارش تأکید کرد: «اهرم مالی که در حال حاضر کاملاً تحت کنترل و قابل‌مدیریت به نظر می‌رسد، می‌تواند یک‌شبه به بمبی خطرناک تبدیل شود.»

نکته پشت پرده: اصطلاح «هج‌فاند» یک مفهوم کلی است که انواع شرکت‌های سرمایه‌گذاری خصوصی را در بر می‌گیرد؛ صندوق‌هایی که به غیرشفاف بودن و عملکرد پنهان‌کارانه شهرت دارند.

• نویسندگان این گزارش، داده‌های بیش از ۲۵ هزار هج‌فاند را در ۷۸ کشور جهان از سال ۱۹۹۰ تاکنون جمع‌آوری و بررسی کرده‌اند.

نگاه دقیق‌تر: معاملات هج‌فاندها بیش از حد شلوغ و هم‌پوشان شده است. طبق اعلام صندوق بین‌المللی پول، این صندوق‌ها به‌طور فزاینده‌ای روی سهام‌های یکسانی دست گذاشته‌اند و هم‌پوشانی سبد سهام بزرگ‌ترین صندوق‌ها از سال ۲۰۲۲ تا امروز به اوج رسیده است.

• ماجرا مثل این است که همه افراد در یک اتاق جمع شده باشند و با به صدا درآمدن زنگ خطر، ناگهان همگی به سمت یک درِ خروجی کوچک هجوم ببرند.
• این گزارش خاطرنشان می‌کند که در زمان ریزش بازار، سهام‌های شلوغ‌تر و محبوب‌تر دچار نوسانات بسیار شدیدتر و سقوط‌های مرگبارتری می‌شوند.

یک آمار سرسام‌آور: مجموع کل شرط‌بندی‌ها و پوزیشن‌های هج‌فاندها — یعنی کل دارایی‌های تحت مدیریت به‌علاوه ارزش اسمی مشتقات مالی آن‌ها — تا پایان سه‌ماهه اول به رقم باورنکردنی ۴۲.۲ تریلیون دلار رسیده است.

• بخش زیادی از این مبالغ از طریق پوشش ریسک (Hedging) سر‌به‌سر و تسویه می‌شود، اما چون پایه‌ریزی تمام این بنا با پول قرضی بوده، می‌تواند در چرخه‌ای ویرانگر فرو بریزد.
• به‌عنوان مثال، اگر یک دارایی افت کند یا بازار متلاطم شود، وام‌دهندگان وثیقه بیشتری طلب می‌کنند. این اخطار افزایش وجه تضمین (مارجین کال) صندوق‌ها را مجبور به فروش اضطراری دارایی‌ها می‌کند؛ اقدامی که قیمت‌ها را باز هم پایین‌تر می‌کشد و مارجین کال‌های جدیدتری به راه می‌اندازد.

فلاش‌بک به گذشته: این دست نگرانی‌ها در تابستان امسال و پس از حادثه نزدیک به فروپاشی هج‌فاند سچوئیشنال اوِرنس (Situational Awareness) به‌شدت بالا گرفت؛ صندوقی که وام‌های هنگفتی برای سرمایه‌گذاری روی سهام هوش مصنوعی گرفته بود.

• وقتی قیمت سهام هوش مصنوعی در ماه جولای دچار افت شد، این صندوق متحمل زیان‌های سنگینی شد، با مارجین کال مواجه گردید و ناچار شد دارایی‌هایش را به حراج بگذارد.
• در آن مقطع، یک هج‌فاند دیگر به داد وضعیت رسید؛ شرکت سیتادل (Citadel) متعلق به کِن گریفین، بخش عمده سبد سهام این صندوق را با تخفیفی چشمگیر خرید و مانع از یک فاجعه بزرگ‌تر شد.

واقعیت ماجرا: در آن پرونده خاص، قضیه به یک بحران عمومی ختم نشد.

• کریستین لوندبلاد، استاد مالی در مدرسه کسب‌وکار کینن-فلگلر در دانشگاه کارولینای شمالی، در جریان نشست بررسی این گزارش گفت: «هیچ ایرادی ندارد که کسی ضرر کند.»
• او اضافه کرد: «این بخشی از بازی بازار است... ما باید سیستمی داشته باشیم که در آن، افرادی که شرط‌بندی‌ها و ریسک‌های بیش از حد می‌کنند، خودشان تاوانش را پس بدهند و ضررش را به جان بخرند.»

نقطه اصطکاک و خطر: گزارش نشان می‌دهد که هج‌فاندها در طول سه سال گذشته حضور خود در بازار بدهی‌های حاکمیتی (اوراق قرضه دولتی) را دو برابر کرده‌اند — و حدود دو سوم این رشد، مربوط به اوراق قرضه خزانه‌داری آمریکا بوده است.

• سهم هج‌فاندها از بازار اوراق قرضه خزانه‌داری از حدود ۴ درصد در سال ۲۰۲۲ به ۹ درصد در سال ۲۰۲۵ جهش یافته که بخش اعظم آن ناشی از معاملات با اهرم‌های مالی بسیار بالا بوده است.
• در سال ۲۰۲۰ نیز همین تسویه‌حساب ناگهانی شرط‌بندی‌های هج‌فاندها روی اوراق قرضه خزانه‌داری بود که آشفتگی عظیمی در بازارهای جهانی ایجاد کرد و کار را به مداخله اضطراری فدرال رزرو کشاند.

تصویر بزرگ‌تر: سیستم مالی جهان در دهه‌های اخیر دگرگون شده و از مدلی که متکی بر استقراض و وام‌دهی سنتی بانک‌ها بود، به دنیایی تغییر یافته که در آن جای پای مؤسسات غیربانکی مثل هج‌فاندها و شرکت‌های اعتباری خصوصی به‌شدت پررنگ شده است.

• به گفته والنتینا برونو از دانشگاه امریکن: «ریسک‌ها حالا در میان بازیگران متنوع‌تر و گسترده‌تری دست‌به‌دست می‌شوند.»