آیا هوش مصنوعی باید پرونده‌های دادگاهی را قضاوت کند؟ پاسخ مثبت یکی از ارشدترین قضات بریتانیا

جفری واس (Geoffrey Vos)، یکی از عالی‌رتبه‌ترین قضات انگلستان، بر این باور است که هوش مصنوعی می‌تواند شمار زیادی از پرونده‌های مدنی را قضاوت و تعیین تکلیف کند. به گفته او، پرسش بنیادین این است که مرز این دخالت باید در کجا ترسیم شود.

طرح گرافیکی: Jobanny Cabrera؛ گتی ایمیجز

تنها چند روز دیگر، قاضی جفری واس از مقام «رئیس دادگاه تجدیدنظر» (Master of the Rolls)، که بالاترین جایگاه در نظام دادرسی مدنی انگلستان به شمار می‌رود، بازنشسته خواهد شد. او به‌عنوان یکی از واپسین اقدامات دوران خدمت خود، در پی برانگیختن مناظره‌ای جدی درباره این موضوع است که آیا قضات باید از هوش مصنوعی استفاده کنند، و در صورت لزوم، این بهره‌گیری چگونه باید باشد.

بر اساس تازه‌ترین دستورالعمل قضایی، به قضات در انگلستان توصیه شده است که کاربرد هوش مصنوعی را به امور اداری محدود کنند. واس توضیح می‌دهد که خود همواره از ابزار Microsoft Copilot برای پیدا کردن اسناد قدیمی و پراکنده و خلاصه کردن متون طولانی استفاده می‌کند. با این حال، او به‌تازگی از دادگاهی در شهر شنژن چین بازدید کرده است؛ جایی که دعاوی مدنی هم‌اکنون با کمک گسترده هوش مصنوعی توسط قضات مورد رسیدگی و صدور حکم قرار می‌گیرند. واس با شگفت‌زدگی از آنچه دیده بود، بر این باور است که دادگاه‌ها در سراسر جهان باید گام نهادن در این مسیر را به شکلی جدی مدنظر قرار دهند.

البته این مسیر با چالش‌ها و لغزش‌گاه‌های فراوانی همراه است. تاکنون وکلا و حقوق‌دانان متعددی هنگام ارجاع به سوابق و آرای قضایی جعلی که بر اثر توهم هوش مصنوعی ساخته شده بودند به دام افتاده‌اند؛ همچنین برای نخستین بار در بریتانیا، یک وکیل پروانه وکالت خود را از دست داد که سوءاستفاده از این فناوری یکی از دلایل اصلی آن بود. از سوی دیگر، طرفین دعاوی با به‌کارگیری چت‌بات‌ها به‌عنوان مشاور حقوقی، دادگاه‌ها را با سیلی از دادخواست‌ها و ادعاهای بی‌سابقه روبه‌رو کرده‌اند که برخی از آن‌ها اساساً بی‌پایه و غیرواقعی هستند.

با این همه، واس همچنان اطمینان دارد که هوش مصنوعی روزی به حل‌وفصل بسیار سریع‌تر و کم‌هزینه‌تر اختلافات مدنی کمک خواهد کرد. هرچند دعاوی پیچیده تجاری و پرونده‌های حساس خانوادگی احتمالاً همواره به حضور یک قاضی انسانی نیاز خواهند داشت، او معتقد است پرونده‌های مربوط به خسارات فردی، ادعاهای کم‌ارزش ناشی از قصور شغلی و دعاوی مشابه را می‌توان به‌سادگی به قضاوت هوش مصنوعی سپرد.

واس در این خصوص تأکید می‌کند: «خواست مبرم و اصلی بیشتر مردم در اختلافات مدنی، حل‌وفصل نهایی دعوا است. پرسش اصلی این است که مرز قضاوت ماشینی و انسانی دقیقاً کجاست؟»

با توجه به بازنشستگی قریب‌الوقوع او، این بحث برای شخص واس بیشتر ماهیتی فلسفی دارد. اما برای سایر فعالان این حرفه، و همچنین برای برنامه‌نویسان، کارشناسان امنیت سایبری، استادان ریاضیات و طیف وسیعی از متخصصان، قواعد بازی با شتابی بالا در حال دگرگونی است.

در این گفتگو، راه‌های نفوذ هوش مصنوعی به سیستم قضایی، چالش‌های عملی و اخلاقی ناشی از آن و چگونگی سازگاری دستگاه دادگستری برای خدمت به نسلی که در کنار فناوری هوش مصنوعی رشد یافته است، بررسی می‌شود.

این مصاحبه برای وضوح بیشتر و ایجاز ویرایش شده است.

پرسش: تنها چند روز تا بازنشستگی شما باقی مانده است. در این برهه حساس تاریخی که هوش مصنوعی در حال بازتعریف شیوه وکالت و دادگستری است، چه احساسی درباره ترک این جایگاه دارید؟

جفری واس: زمانی که من به‌عنوان وکیل کارم را شروع کردم، تنها ابزار ما کاغذهای بزرگ مخصوص اسناد حقوقی، ماشین‌نویس‌ها و غلط‌گیرهای تیپ‌اکس بودند. ما خیلی زود به سوی نرم‌افزارهای واژه‌پرداز، فکس و در نهایت رایانه‌ها حرکت کردیم.

وکلا ذاتاً محافظه‌کار هستند، اما این ویژگی هرگز نباید به معنای عقب‌ماندگی یا مقاومت در برابر پیشرفت تعبیر شود. معنای واقعی این محافظه‌کاری آن است که باید تغییرات را با هوشیاری، چشمان باز و احتیاط لازم بپذیریم.

نظام حقوقی متعلق به مردم این کشور است. اگر شما همگام با فناوری روز پیش نروید، هرگز نمی‌توانید بستری کارآمد برای دسترسی عمومی به عدالت فراهم سازید. با این حال، اکنون زمان آن فرا رسیده است که این مأموریت به نسل نوینی از رهبران قضایی سپرده شود.

تا به امروز چگونه هوش مصنوعی را در کارهای روزمره خود به کار گرفته‌اید؟

جفری واس: من از این ابزار برای نوشتن دادنامه‌ها و احکام قضایی استفاده نمی‌کنم، بلکه آن را برای جستجوی اطلاعات، مرور حجم عظیمی از داده‌ها و تطبیق جزئیات به کار می‌گیرم. این کار زمان زیادی برای من ذخیره می‌کند. من روزانه ۱۱ جلسه کاری دارم. وقتی مطمئنم سندی مرتبط با جلسه سال‌ها پیش تهیه شده است، ابزار Copilot آن را ظرف چند ثانیه می‌یابد؛ کاری که هر روز انجام می‌دهم.

آیا در دنیای حقوق همه چیز در گرو موشکافی در جزئیات نیست؟ آیا اعتماد عمومی به نظام قضایی بر این باور استوار نیست که قاضی هر خط از لوایح و مدارک را با دقت بررسی می‌کند؟

جفری واس: من در استفاده از این ابزارها برای بررسی مدارک پرونده‌های خودم کمی محتاط‌تر هستم، زیرا به سنگین‌ترین و مهم‌ترین پرونده‌های نظام قضایی رسیدگی می‌کنم.

اعتماد جامعه به نظام قضایی ما برآمده از باوری است که به صداقت و درستی مطلق قضات دارند. برای پاسداری از این اعتماد، باید نحوه به‌کارگیری فناوری را شفاف توضیح دهیم و به یک اجماع عمومی درباره مناسب بودن آن دست یابیم.

در حال حاضر هوش مصنوعی چگونه وارد دادگاه‌ها شده است؟ آیا شیوه رفتار اصحاب دعوا و جامعه وکلا تغییر کرده و چه مسائلی پدید آمده است؟

جفری واس: همه‌چیز با شتابی شگفت‌انگیز در حال تغییر است. ما شاهد رشد سالانه ۱۰ درصدی پرونده‌های آغازشده در دادگاه‌های بخش هستیم و به نظر می‌رسد این روند صعودی ادامه پیدا کند. علت اصلی این است که امروز هر فردی که با یک مشکل حقوقی مواجه می‌شود، آن را در ابزارهایی چون Gemini، ChatGPT یا Claude مطرح می‌کند. کافی است از این مدل‌ها بخواهید شرح دادخواست، یک لایحه یا فرم ادعا تنظیم کنند، و آن‌ها بلافاصله این کار را انجام می‌دهند.

اما چه نسبتی از این ادعاها بر پایه‌های حقوقی درست و معتبر استوار هستند؟ چه میزان پیش می‌آید که یک چت‌بات افراد را به اشتباه بیندازد و آن‌ها تصور کنند حقی دارند که باید اقامه دعوا کنند؟

جفری واس: ما هنوز داده‌های آماری دقیقی در دست نداریم، اما تصور می‌کنم این دیدگاه اشتباه است که فرض کنیم اگر ادعایی توسط هوش مصنوعی تنظیم شده، الزاماً واهی و بی‌اساس است.

از زاویه‌ای دیگر، این یک مشکل خوشایند است، چراکه نشان می‌دهد به مدد فناوری، دسترسی به عدالت گسترش یافته است. یکی از چالش‌های تاریخی دادرسی این بوده که عدالت عموماً در دسترس قشر متمول جامعه قرار داشته است.

اگر افراد مشکلی داشته باشند که برای حل آن سراغ ChatGPT بروند، احتمالاً عمیقاً احساس می‌کنند که حقی از آن‌ها تضییع شده است. وقتی مشکل آن‌ها را با جزئیات بررسی می‌کنید، ممکن است ماهیت ماجرا اندکی متفاوت به نظر برسد، اما همچنان یک مسئله حقوقی واقعی است و اقدام آن‌ها برای مطرح کردن آن کاملاً معقول به نظر می‌رسد.

عموم مردم بیهوده وقت خود و دیگران را هدر نمی‌دهند و معمولاً قصد دردسرسازی ندارند.

درباره احتمال جعل مدارکی که قضات در گذشته به آن‌ها اتکا می‌کردند، نظیر تصاویر، ویدیوها و فایل‌های صوتی توسط هوش مصنوعی چه باید کرد؟ این مسئله چه وضعیتی برای دادگاه‌ها به وجود می‌آورد؟

جفری واس: بخش عمده‌ای از کار قضات تشخیص صداقت افراد است. این دشوارترین بخش قضاوت است، چراکه انسان‌ها به‌خوبی دروغ می‌گویند. با این حال قضات هر روز چنین تصمیماتی می‌گیرند. ارائه یک تصویر جعلی ساخته‌شده با هوش مصنوعی، چه از نظر مقیاس و چه از نظر ماهیت، تفاوت بنیادینی با دروغ‌های سنتی ندارد.

تنها دلیلی که امروز پیرامون دیپ‌فیک‌ها این‌قدر حساسیت وجود دارد، نوظهور بودن آن‌هاست، اما در واقع سنجش صحت مدارک همواره جوهره کار قضاوت بوده است.

اما اکنون سخن از دسته‌ای کامل از شواهد است که اعتبار آن‌ها خدشه‌دار شده است. آیا این موضوع توانایی قاضی را در تشخیص دروغ افراد تضعیف نمی‌کند؟

جفری واس: اوضاع همیشه به همین شکل بوده است. ما همواره مجبور بوده‌ایم بررسی کنیم که آیا وصیت‌نامه‌ای جعل شده است یا خیر، زیرا افراد در گذشته نیز چنین اقداماتی می‌کردند. همین موضوع در مورد فایل‌های صوتی و ویدیوها نیز صادق است و این پدیده‌ها فقط شکل نوینی از اطلاعات نادرست ارائه‌شده به دادگاه هستند.

کسانی که تصاویر جعلی به دادگاه بیاورند درخواهند یافت که مرتکب جرم شهادت دروغ و جعل مدرک شده‌اند و دقیقاً مانند شخصی که وصیت‌نامه‌ای را جعل کرده است راهی زندان خواهند شد.

معتقدم نباید بیهوده پیش‌بینی‌های آخرالزمانی داشته باشیم؛ من به آینده بسیار خوش‌بین هستم.

شما پیش از این آینده‌ای «اجتناب‌ناپذیر» را توصیف کرده بودید که در آن پرونده‌های مدنی ساده‌تر تماماً توسط هوش مصنوعی قضاوت می‌شوند. چرا مطمئن هستید که مسیر دادگاه‌ها به این سو ختم خواهد شد؟

جفری واس: اجرای عدالت باید همگام با بافت فرهنگی جامعه پیش برود. این سخن به این معنا نیست که همه پرونده‌ها را به بسترهایی مثل تیک‌تاک ببریم، اما اگر متوجه نشوید که مردم امروزه پاسخ تقریباً هر پرسشی از جمله مسائل حقوقی را از مدل‌های بزرگ زبانی جویا می‌شوند، در تدوین روندهای قضایی مناسب برای قرن بیست‌ویکم دچار خطای بنیادین خواهید شد.

کلید اصلی در این مسیر اجماع است. دعوت از مردم برای پذیرش تصمیم‌گیری الگوریتمی تنها زمانی ممکن است که آن‌ها خود در یک پرونده مشخص به چنین روندی رضایت دهند، یا اینکه جامعه از مسیر قانون‌گذاری رسمی آن را تصویب کند.

هنگامی که مردم به دادگاه می‌روند و رأی علیه آن‌ها صادر می‌شود، حتی اگر حکم را نادرست یا غیرعادی بپندارند، اگر این تصمیم با رویکردی انسانی ابلاغ شود، به‌مرور در جامعه پذیرفته خواهد شد. اما در مواجهه با هوش مصنوعی باید محتاط بود، چراکه پذیرش حکمی ناخوشایند که توسط ماشین صادر شده باشد برای انسان‌ها بسیار سخت‌تر خواهد بود.

بسیار مایلم شاهد یک گفتگوی بین‌المللی و شفاف درباره شیوه حل اختلافات در آینده باشیم.

به نظر می‌رسد بخشی از مخالفت‌ها با قضاوت هوش مصنوعی به این دلیل است که نمی‌توان دقیقاً فهمید یک مدل چگونه به یک تصمیم رسیده است. برای این چالش توضیح‌پذیری چه راهکاری وجود دارد؟

جفری واس: باور من این است که مسئله اصلی فرایند استدلال نیست، بلکه نتایج نهایی است. هوش مصنوعی می‌تواند استدلال‌هایی کاملاً باورپذیر ارائه دهد. شاید نتوانید ببینید مدل چگونه آن استدلال را تدوین کرده، اما متن استدلال ارائه‌شده پیش روی شماست و می‌توانید درستی و معقول بودن آن را بسنجید.

تصور نمی‌کنم روزی بتوان قضات انسانی را به‌طور کامل کنار گذاشت. جایگاه قاضی انسانی پیوندی عمیق با روان آدمی دارد و انسان‌ها همواره می‌خواهند توسط هم‌نوع خود داوری شوند. با این وجود، این حقیقت مانع از آن نیست که در برخی سناریوها، افراد خواهان دستیابی به نتیجه‌ای سریع باشند، حتی اگر آن نتیجه محصول داوری انسانی نباشد.

مرز این دو شیوه را در کجا ترسیم می‌کنید؟

جفری واس: به گمانم هنوز قضات در موقعیتی نیستند که این مرز را تعیین کنند. این پرسشی است که باید جامعه، سیاست‌مداران و نهادهای قانون‌گذار به آن پاسخ دهند و گشودن چنین مباحثه‌ای بی‌نهایت ضروری است.

به باور من پرونده‌های حضانت و دعاوی خانوادگی از حوزه‌هایی هستند که حتی نسل جوان نیز قضاوت انسانی را در آن‌ها ضروری می‌داند. در پرونده‌های پیچیده تجاری نیز وضعیت به همین ترتیب است. البته در پرونده‌های تجاری می‌توانیم با به‌کارگیری هوش مصنوعی برای جمع‌آوری و دسته‌بندی اطلاعات، فرایند تصمیم‌گیری را بسیار آسان‌تر و دقیق‌تر کنیم.

با تکیه بر فناوری، بستری فراهم خواهیم کرد تا افراد بیشتری با هزینه کمتر و با سرعتی بالاتر به عدالت دست یابند. این دستاورد به نفع کل اقتصاد و تمامی شهروندان خواهد بود.