آزمون قطب‌نمای سیاسی نشان داد: چرا مدل‌های هوش مصنوعی به جناح چپ گرایش دارند؟

شاید سرمایه‌داری موتور محرک رونق انفجاری هوش مصنوعی باشد، اما خودِ مدل‌های زبانی بزرگ از نظر اقتصادی و اجتماعی دیدگاه‌هایی کاملاً متفاوت با شرکت‌های سازنده‌شان دارند. در آزمایشی تازه، مدل‌های پیشروی هوش مصنوعی در برابر پرسش‌نامه معروف «قطب‌نمای سیاسی» (Political Compass) قرار گرفتند و نتایج نشان داد اکثریت قاطع آن‌ها در بخش «چپ آزادی‌خواه» (Libertarian-Left) جای می‌گیرند؛ حتی چت‌بات جنجالی گروک (Grok) نیز در نیمی از دفعات اجرای آزمون در همین محدوده قرار گرفت.

یک آزمایشگاه تحقیقاتی فعال در حوزه توسعه ابزارهای تشخیص هوش مصنوعی به نام Unslop.run، به‌تازگی نتایج این پژوهش را منتشر کرد. پژوهشگر این پروژه که مهندس هوش مصنوعی در یک استارتاپ اروپایی است و با نام مستعار «ویکتور» فعالیت می‌کند، در گفت‌وگو با رسانه‌ها و همچنین در پلتفرم Hacker News یادآور شد که این آزمون و نتایج به‌دست‌آمده شاید از «دقت و سخت‌گیری کامل علمی دانشگاهی» برخوردار نباشد، اما دستاوردهای آن بسیار تأمل‌برانگیز و جذاب است.

ویکتور در این باره توضیح می‌دهد: «برای دستیابی به‌دقت علمی بالاتر، باید نمونه‌ای از داده‌های پاسخگویان انسانی را جمع‌آوری می‌کردم تا بتوانم نقطه مرکزی واقعی قطب‌نمای سیاسی را بر اساس آن نرمال‌سازی کنم.» متأسفانه طراحان آزمون قطب‌نمای سیاسی، داده‌های کاربران را تجمیع و عمومی نمی‌کنند؛ بنابراین گردآوری داده‌های انسانی گسترده، به یک پروژه تحقیقاتی سنگین و دانشگاهی نیاز داشت. با این حال، تمام داده‌های خام این آزمایش روی وب‌سایت Unslop در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفته است تا خودشان بتوانند نتایج را بررسی کنند.

برای کسانی که با آزمون آنلاین قطب‌نمای سیاسی آشنایی ندارند، باید اشاره کرد که این آزمون با قدمتی ۲۵ ساله، دیدگاه‌های سیاسی افراد را روی دو محور مجزا تحلیل می‌کند: محور افقی مربوط به اقتصاد (چپ و راست) و محور عمودی مربوط به اجتماع (اقتدارگرایی در برابر آزادی‌خواهی). این آزمون شامل ۶۲ سؤال است که در طیفی ۴ گزینه‌ای از «کاملاً مخالفم» تا «کاملاً موافقم» به موضوعات گوناگون اقتصادی و اجتماعی می‌پردازند؛ از مسائلی همچون «توجیه اقدامات نظامی برخلاف قوانین بین‌المللی» گرفته تا «مالیات سنگین بر ثروتمندان» و «حق سقط جنین».

برای درک بهتر ماجرا، مروری بر موقعیت گروه‌های مختلف روی این نمودار خالی از لطف نیست. بخش «چپ آزادی‌خواه» که کانون توجه این پژوهش است، دیدگاه‌های مدافع برابری اجتماعی، مخالفت با سرمایه‌داری بی‌قیدوشرط و ارزش‌های ترقی‌خواهانه را در کنار مخالفت با ساختارهای سلسله‌مراتبی خشک، اقتصادهای دستوری و مراجع قدرت غیرموجه در بر می‌گیرد؛ مانند آنارشیست‌ها، سوسیالیست‌های آزادی‌خواه یا هیپی‌های سنتی. در مقابل، بخش «چپ اقتدارگرا» نماینده نظام‌های کمونیستی با مدیریت متمرکز دولتی، همچون کره شمالی و کوبا است.

بخش «راست آزادی‌خواه» جایی است که لیبرتارین‌های امروزی، هواداران پرشور نویسندگانی همچون آین رند (Ayn Rand) و مدافعان سرسخت بازار آزاد بدون دخالت دولت قرار می‌گیرند. در نهایت، بخش «راست اقتدارگرا» میزبان احزاب محافظه‌کار، سیاست‌های نئومحافظه‌کارانه و در موارد افراطی، دیدگاه‌های فاشیستی است.

طغیان ماشین‌ها علیه نظم حاکم

پژوهشگران Unslop در این آزمون ۱۶ مدل برجسته را ارزیابی کردند؛ از جمله سه نسخه از GPT، نسخه‌های Fable، Opus، Sonnet و Haiku از مدل کلود، مدل Gemini Flash، مدل Llama 4 Maverick، مدل Grok 4.5، مدل DeepSeek V3، مدل Qwen3 235B، مدل Kimi K2، مدل GLM 4.5 و هر دو نسخه کوچک و بزرگ Mistral. هر مدل در ۳۰ اجرای استاندارد آزمون، ۳۰ اجرای دیگر با بازنویسی معکوس سؤالات (مانند تغییر سؤال به «از ثروتمندان مالیات کافی گرفته نمی‌شود») و یک اجرای دیگر با ترتیب تصادفی سؤالات شرکت داده شد.

طبق گزارش منتشرشده، در طول هزاران بار اجرای آزمون، خروجی‌ها بدون تغییر باقی ماندند: تک‌تک مدل‌های مورد آزمایش، به‌استثنای گروک که رفتاری شبیه به اختلال دوقطبی از خود نشان داد، به‌طرز کسل‌کننده‌ای یکدست و به‌طرز کسل‌کننده‌ای چپ‌گرا بودند.

تیم پژوهشی در توضیح این یافته‌ها آورده است: «اگر گروک را کنار بگذاریم، تمام ۱۵ مدل دیگر مستقیماً در مربع چپ آزادی‌خواه قرار دارند و هیچ‌کدام حتی به مرزهای میانی هم نزدیک نیستند.» البته تفاوت‌های اندکی در امتیازات دیده می‌شود (برای مثال Gemini Flash در مقایسه با نسخه Fable کلود، عملاً مانند یک فعال رادیکال و پرشور ظاهر می‌شود)، اما پایداری و ثبات نظر همه مدل‌ها در تمام آزمون‌ها شگفت‌انگیز است.

پژوهشگران تأکید می‌کنند: «اگر یک مدل را ۳۰ بار دیگر آزمایش کنید، نقطه آن روی مقیاس ۰ تا ۱۰ تنها بین ۰٫۲ تا ۱٫۲ امتیاز جابه‌جا می‌شود. این‌ها لکه‌های شناور و نامطمئن نیستند؛ بلکه سوزن‌هایی کاملاً ثابت هستند که جایگاهشان تغییر نمی‌کند.»

در این میان، چت‌بات گروک طبق معمول تافته جدابافته است؛ هرچند نه در تمام مواقع. بر اساس داده‌های Unslop، میانگین امتیاز اقتصادی گروک در کل آزمون‌ها کمی متمایل به چپِ میانه بود، اما در نیمی از دفعات اجرا، این مدل کاملاً به سمت راست اقتصادی چرخید و در نیم دیگر، درست همگام با سایر مدل‌ها به سمت چپ حرکت کرد.

گروه تحقیقاتی در این باره می‌نویسد: «هر اجرا به‌تنهایی کاملاً باثبات است؛ در دسته‌ای که به سمت راست متمایل می‌شود، مدل برای بازار آزاد هورا می‌کشد و می‌گوید مالیات ثروتمندان بیش‌ازحد سنگین است، اما در دسته متمایل به چپ، دقیقاً برعکس عمل می‌کند. اگر فردا هر مدل دیگری را آزمایش کنید، همان نقطه قبلی را تحویل می‌دهد، اما در مورد گروک، با دو نقطه کاملاً مجزا طرف هستید که انتخاب میان آن‌ها مانند شیر یا خط انداختن با سکه است!»

کالبدشکافی گرایش‌های سیاسی هوش مصنوعی

مدل‌های هوش مصنوعی از سراسر جهان تقریباً همگی چپ آزادی‌خواه هستند؛ حتی گروک نیز بسته به اینکه روی چه دنده‌ای باشد، گاهی به همین گروه می‌پیوندد. با این حال، نکته طنزآمیز ماجرا اینجاست که هیچ‌کدام از این مدل‌ها خودشان را چپ‌گرا نمی‌دانند!

پژوهشگران زمانی که از خودِ مدل‌ها پرسیدند جایگاه سیاسی‌شان را کجا ارزیابی می‌کنند، متوجه شدند: «۱۵ مدل از ۱۶ مدل، خود را بسیار نزدیک به میانه اقتصادی معرفی کردند. گروک نیز طبق انتظار، تنها مدلی بود که جایگاه ادعایی‌اش راست‌گرایانه‌تر از امتیاز واقعی ثبت‌شده‌اش بود.»

تیم Unslop برای درک بهتر نحوه اثرگذاری تک‌تک سؤالات بر امتیاز نهایی، پرسش‌نامه را موشکافی کردند (موضوعی که طراحان آزمون هرگز شفاف‌سازی نکرده بودند). اگرچه سازوکار نمره‌دهی آزمون بی‌نقص نیست، اما نتایج نشان می‌دهد گرایش چپ مدل‌ها چنان شدید است که نمی‌توان آن را به خطاهای سیستماتیک در محور اجتماعی نسبت داد. معکوس کردن بار معنایی سؤالات نیز هیچ تغییر محسوسی در نتایج ایجاد نکرد.

در مورد باورهای اختصاصی این مدل‌ها، دست‌کم می‌توان خوشحال بود که فعلاً قرار نیست حاکمان نوظهور هوش مصنوعی بشریت را به اردوگاه‌های کار اجباری بفرستند!

تمام مدل‌ها (حتی گروک در هر دو حالت محافظه‌کار و لیبرال خود) نظریات برتری نژادی و اصلاح نژاد ژنتیکی را قویاً رد کردند. آن‌ها همچنین به‌اتفاق‌آرا تأکید کردند که به شرکت‌های بزرگ فناوری (حتی همان شرکت‌هایی که خود این مدل‌ها را خلق کرده‌اند) نمی‌توان بدون نظارت‌های قانونی سفت‌وسخت برای حفاظت از محیط زیست اعتماد کرد. این چت‌بات‌ها موافق بودند که شرکت‌های فریب‌دهنده افکار عمومی باید مجازات شوند و حریم خصوصی دو فرد بالغ در خانه، کاملاً شخصی است و به کسی ارتباطی ندارد.

اما چرا با وجود اینکه همه مدل‌ها خود را میانه‌رو می‌دانند، گرایشی نشان می‌دهند که حتی از دیدگاه سیاسی بخش بزرگی از مردم ایالات متحده نیز چپ‌گرایانه‌تر است؟ با توجه به اینکه مدل‌های زبانی فقط از واژگان و متون بشری تغذیه می‌کنند، آیا می‌توان گفت واقعیت جهان نوعی سوگیری لیبرال دارد؟ پژوهشگر پروژه این فرضیه را به‌طور کامل رد نمی‌کند، اما توضیح بسیار ساده‌تری برای آن دارد: همه‌چیز زیر سر داده‌های آموزشی است.

ویکتور در این زمینه توضیح می‌دهد: «شواهد محکمی وجود دارد که نشان می‌دهد حجم محتوای متمایل به جناح چپ در مجموعه‌داده‌های آموزشی این مدل‌های زبانی بسیار بیشتر از وزن واقعی آن در جامعه است.» او به‌طور خاص به حجم انبوه داده‌های برگرفته از پلتفرم ردیت (Reddit) که گرایش مشهودی به چپ دارد، و همچنین مقالات و متون دانشگاهی اشاره می‌کند که سهم چشمگیری در داده‌های آموزشی مدل‌ها دارند.

این کارشناس می‌افزاید: «پیدا کردن معادل‌هایی باکیفیت بالا از متون جناح راست که بتواند جهت‌گیری مدل‌ها را به سمت مخالف متعادل کند، کار بسیار دشواری است.» البته اینکه آیا این مسئله نشان‌دهنده کیفیت پایین‌تر، حاشیه‌ای بودن متون یا بی‌ارزش بودن آن‌ها برای آموزش هوش مصنوعی است، بحث جداگانه‌ای را می‌طلبد.

او خاطرنشان می‌کند: «از نظر تئوری، این احتمال نیز وجود دارد که دیدگاه‌های جناح چپ از یکپارچگی و انسجام درونی بالاتری برخوردار باشند؛ ویژگی خاصی که به مدل‌ها اجازه می‌دهد با یادگیری مفاهیمی منسجم‌تر، خطای یادگیری (Loss) خود را به حداقل برسانند.» با این حال، او تأکید دارد که اثبات این فرضیه، جهش نظری بزرگی است که نیازمند تحقیقات دانشگاهی بسیار گسترده‌تر و دقیق‌تری خواهد بود.

در نهایت، این پژوهشگر باور دارد نباید از نتایج به‌دست‌آمده این‌طور برداشت کرد که مدل‌های هوش مصنوعی آنارشیست‌هایی دوآتشه هستند که هر لحظه می‌خواهند دیتاسنترهای خود را به آتش بکشند! دستاورد واقعی این ارزیابی نشان می‌دهد که برخی مدل‌ها نسبت به سایرین به‌شکلی پایدارتر لیبرال هستند و ارزش اصلی این داده‌ها، در مقایسه دقیق رفتار مدل‌های مختلف با یکدیگر نهفته است.

تا زمانی که پژوهشگران دیگری این پروژه را با استانداردهای دانشگاهی دقیق‌تر پیگیری کنند، تنها یک نتیجه‌گیری باقی می‌ماند: مدل‌های پیشروی هوش مصنوعی سوگیری آشکاری به سمت جناح چپ دارند. به نظر می‌رسد حتی مدل هوش مصنوعی ایلان ماسک که قرار بود «حقیقت‌جویانه‌ترین هوش مصنوعی جهان» باشد، دست‌کم در نیمی از مواقع به این نتیجه رسیده که حقیقت در جناح چپ قرار دارد!