استتار دیتاسنترهای هوش مصنوعی مایکروسافت پشت نقاب طبیعت؛ کاشت درخت در روز و قرارداد گازی ۲۰ ساله در شب!

با جهش ۴ میلیون تنی انتشار کربن و امضای یک قرارداد ۲۰ ساله خرید گاز طبیعی با شرکت شِورون (Chevron)، پروژه‌های درخت‌کاری و چمن‌کاری مایکروسافت حسابی زیر ذره‌بین رفته و با انتقادات تند کارشناسان روبه‌رو شده است.

اگر سری به اطراف محوطه فِرواتر (Fairwater) متعلق به مایکروسافت در مانت پلیزنتِ ایالت ویسکانسین بزنید، در نگاه اول با پروژه‌های احیای تالاب، دشت‌های سرسبز بومی و کمربندهای ساحلی در امتداد نهر لامپارِک مواجه می‌شوید. اما کافی است چند قدم آن‌طرف‌تر بروید و پا به داخل فنس‌ها بگذارید تا با چیزی روبه‌رو شوید که مایکروسافت آن را «قدرتمندترین دیتاسنتر هوش مصنوعی جهان» نامیده است. همین شکاف عمیق میان نمای سرسبز حاشیه و غول پردازشی پشت حصارها، پرسش اصلی پیرامون «برنامه تقلید از طبیعت» (Biomimicry) این غول فناوری است.

مایکروسافت تاکنون این رویکرد زیست‌محیطی را در بیش از ۲۰ مرکز داده در سراسر ایالات متحده و آلمان پیاده کرده و برنامه‌ریزی کرده تا آن را به تمام پروژه‌های جدید خود در آمریکا نیز تعمیم دهد.

مایکروسافت در عمل چه چیزی می‌سازد؟

احیای زیست‌محیطی به بخشی کلیدی در طراحی دیتاسنترهای مایکروسافت تبدیل شده؛ برنامه‌ای که به شکل پروژه‌های بومی‌سازی‌شده، زیستگاه‌های طبیعی را در چندین کشور هدف قرار داده است.

طبق اعلام مایکروسافت، این شرکت در پروژه مانت پلیزنت با شبکه زیست‌محیطی Root-Pike برای احیای نهر لامپارِک همکاری کرده و حدود ۱۰۰ اِیکر (حدود ۴۰ هکتار) دشت و جنگل را در کنار تالاب‌ها و حریم‌های ساحلی توسعه داده است. در شهرستان مکلنبورگ ایالت ویرجینیا نیز این شرکت از احیای ۱۸۵ اِیکر زیستگاه گرده‌افشان‌های بومی، کاشت بیش از ۲۵ هزار اصله درخت و ایجاد ۴۵ اِیکر حائل جنگلی خبر می‌دهد.

در ایست‌پوینتِ ایالت جورجیا هم قرار است این محوطه شامل مسیرهای پیاده‌روی، درختان کهنسال و گیاهان بومی باشد تا تأسیسات دیتاسنتر از نظر بصری پشت آن‌ها پنهان شود. مراکز اروپایی نیز از همین الگو پیروی می‌کنند: در بدبورگ آلمان، کریدورهای بوم‌شناختی، تالاب‌ها، کانال‌های مهار سیلاب و زیستگاه‌های بومی به کار گرفته شده‌اند؛ هرچند ریشه اصلی این برنامه به تأسیسات سال ۲۰۲۲ مایکروسافت در میدن‌میر هلند برمی‌گردد که کارش را با ۱۵۰ درخت و ۲۳۰۰ مترمربع فضای سبز بومی کلید زد.

ابزار اختصاصی مایکروسافت با نام «هوش اکوسیستم» (Ecosystem Intelligence) که روی بستر ابری مایکروسافت آژور اجرا می‌شود، طوری طراحی شده تا شاخص‌های کارکرد بوم‌سازگان نظیر کیفیت آب، تنوع زیستی و کاهش آلودگی صوتی را بسنجد و چارچوبی رسمی برای رصد نتایج این بازسازی‌ها در اختیار شرکت بگذارد.

در سن آنتونیو نیز جنیفر لاینز، سخنگوی مایکروسافت، اعلام کرد که این کمپانی در حال سرمایه‌گذاری روی بیش از ۴۰۰ اِیکر جنگل و دشت‌های گرده‌افشان بومی است و قصد دارد «زمین را در وضعیتی پربارتر و بارورتر از آنچه تحویل گرفته، به جا بگذارد».

آمار‌هایی که پشت نقاب سبز پنهان نمی‌شوند

پشت بوته‌ها و درختان بومی، آمار انتشار کربن مایکروسافت رشدی سرسام‌آور را نشان می‌دهد و یک قرارداد گازی بزرگ، کار را برای این شرکت پیچیده‌تر کرده است.

بر اساس گزارش پایداری زیست‌محیطی ۲۰۲۶ مایکروسافت، کل انتشار گازهای گلخانه‌ای این کمپانی در سال مالی ۲۰۲۵ با جهشی ۲۵ درصدی از حدود ۱۶.۲ میلیون به ۲۰.۳ میلیون تنِ معادل دی‌اکسید کربن رسیده است. مایکروسافت دلیل اصلی این رشد چشمگیر را توسعه شتابان دیتاسنترها و متوقف شدن برخی گواهی‌های انرژی تجدیدپذیر اعلام کرده است.

در ماه ژوئن، مایکروسافت یک قرارداد ۲۰ ساله برای خرید برق از نیروگاه گاز طبیعی شرکت شِورون (Chevron) در غرب تگزاس امضا کرد؛ نیروگاهی که طبق اعلام شِورون می‌تواند نزدیک به ۲.۶۷ گیگاوات برق تولید کند و قرار است فاز اول تأمین انرژی آن در سال ۲۰۲۸ آغاز شود.

طبق گزارش‌های منتشرشده، مجوزی در سال ۲۰۲۲ به مایکروسافت اجازه داد تا برای ساخت یکی از دیتاسنترهایش در سن آنتونیو، ۲۶۴۲ درخت را در زمینی ۳۳ اِیکری از ریشه درآورد. ریک گالوان، عضو شورای شهر سن آنتونیو که حوزه‌اش میزبان بیش از دوازده دیتاسنتر هوش مصنوعی و پروژه‌های در دست ساخت دیگر است، ترافیک سنگین، نابودی درختان و پیامدهای زیست‌محیطی را از جمله نگرانی‌های جدی و حل‌نشده مردم محلی دانست.

گرگ ابوت، فرماندار تگزاس، تا زمان تکمیل بازرسی و حسابرسی رگولاتورها، صدور مجوز اتصال دیتاسنترها به شبکه اصلی برق ایالت را موقتاً متوقف کرده است. او همچنین آژانس محیط‌زیست ایالتی را تا اطلاع ثانوی از صدور مجوزهای زیست‌محیطی تازه برای دیتاسنترها منع کرد.

مرکز تحقیقات پیشرفته هیوستون برآورد کرده که دیتاسنترها در سال ۲۰۲۵ حدود ۰.۴ درصد از کل مصرف آب تگزاس را به خود اختصاص داده‌اند؛ سهمی که بر اساس پیش‌بینی‌های همین مرکز می‌تواند تا سال ۲۰۳۰ به رقمی بین ۰.۵ تا ۲.۷ درصد جهش پیدا کند.

آدریان شلی، مدیر بخش تگزاس در سازمان مردم‌نهاد Public Citizen، درباره تناقض مضحک بین محوطه‌سازی سبز و امضای قرارداد بلندمدت گاز، بدون تعارف موضع گرفت و گفت: «این کار رسماً مثل رژ لب زدن به صورت یه خوکه؛ یعنی هر چقدر هم ظاهر قضیه رو بزک کنین، باطن آلاینده و تخریب‌کننده‌اش هیچ فرقی نکرده است!»

شکاف عمیق میان شعار و سنجش واقعی

وعده‌های احیای محیط‌زیست بدون وجود داده‌های شفاف و قابل راستی‌آزمایی مستقل، ارزش چندانی برای قضاوت واقعی ندارند.

هالی آلپاین که پیش‌تر سرپرستی پروژه‌های احیای اکوسیستم در مجاورت دیتاسنترهای مایکروسافت را بر عهده داشت، می‌گوید میان سرعت سرسام‌آور ساخت دیتاسنترها و اهداف پایداری این شرکت شکافی عمیق دیده می‌شود. ارین کینی از مرکز تحقیقات پیشرفته هیوستون هم تأکید دارد که آزمون واقعی، در نحوه محاسبه، پایش و انتشار شفاف نتایج با جوامع محلی است، نه صِرف کاشت نمادین چند ردیف درخت و بوته.

گالوان معتقد است مایکروسافت صرفاً با این کار‌ها می‌خواهد «رد پای خودش را پاک کند و ظاهرسازی کند»، در حالی که اگر واقعاً به دغدغه‌های اساسی ساکنان اهمیت می‌داد، طرح‌های احیا پذیرفتنی‌تر بود. او خواستار توقف موقت ساخت دیتاسنترهای جدید شد، هرچند شورای شهر سن آنتونیو در نهایت به تغییر قوانین منطقه‌بندی شهری بسنده کرد.

با تمام این اوصاف، مایکروسافت همچنان روی اهداف ۲۰۳۰ خود برای رسیدن به وضعیت «کربن منفی» (Carbon Negative) و «تولید مثبت آب» (Water Positive) پافشاری می‌کند و مدعی است که در سال مالی ۲۰۲۵ طبق روش‌شناسی محاسباتی خودش به هدف مثبت بودن در مصرف آب رسیده است. این شرکت مدعی است توسعه هوش مصنوعی در مقیاس جهانی نیازمند ترکیبی از راهکارهای متنوع انرژی در کوتاه‌مدت است و قرارداد گازی با شورون را بخشی از یک «استراتژی گذار» توجیه می‌کند.

در نهایت، اعتبار برنامه تقلید از طبیعت مایکروسافت نه به تعداد درختان کاشته‌شده در پشت فنس‌ها، بلکه به راستی‌آزمایی مستقل و نتایج زیست‌محیطی بلندمدت بستگی دارد؛ جایی که پایش مداوم بقای زیستگاه‌ها، پاکی آب و کاهش آلودگی صوتی، ارزش واقعی این وعده‌های سبز را رقم خواهد زد.