ساتیا نادلا یک‌بار مایکروسافت را نجات داد؛ آیا در عصر هوش مصنوعی هم معجزه می‌کند؟

ساتیا نادلا، مدیرعامل مایکروسافت، در رویداد هوش مصنوعی این شرکت در مونیخ آلمان (۶ اسفند ۱۴۰۴).

در یک روز آفتابی در اواخر سپتامبر در شهر سیاتل، حدود ۵۰ نفر از مدیران ارشد شرکت‌های بزرگی که مشتری مایکروسافت هستند، فرصتی کم‌نظیر پیدا کردند: آن‌ها می‌توانستند رو‌در‌رو هر سوالی دلشان می‌خواهد از ساتیا نادلا، مرد شماره یک مایکروسافت، بپرسند.

یکی از حاضران پرسید مایکروسافت چطور می‌خواهد به سازمان‌ها کمک کند تا خودشان را با عصر هوش مصنوعی وفق دهند؟ نادلا در جواب، روی مفهوم «نفوذ همه‌جانبه در سازمان» دست گذاشت؛ یعنی ابزار‌های هوش مصنوعی باید در تاروپود تمام بخش‌های کاری نفوذ کنند و به‌طور گسترده پیاده‌سازی شوند.

نادلا در حالی که با پلیور مشکی یقه گرد و شلوار طوسی تیره روی استیج پاویون پاکار قدم می‌زد، گفت: «مثل هر تحول دیگری، تغییر همیشه هم‌زمان از پایین به بالا، از بالا به پایین و حتی از لایه‌های میانی به سمت بالا شکل می‌گیرد.»

برای نادلای ۵۹ ساله که بیش از نیمی از عمرش را در راهروهای مایکروسافت گذرانده، این دورهمی درست در یک بزنگاه حیاتی برگزار شد؛ زمانی که این غول نرم‌افزاری با تمام قوا تلاش می‌کند سهم پررنگ‌تری در تب داغ هوش مصنوعی به دست آورد. اخیراً خود نادلا هم حضورش را در بحث‌های داغ هوش مصنوعی پررنگ‌تر کرده؛ ماه گذشته در شبکه اجتماعی X پستی درباره ضرورت «گام برداشتن حساب‌شده و سنجیده» در توسعه مدل‌ها منتشر کرد و چند روز بعد هم در اجلاس All-In در لس‌آنجلس، به نگرانی‌ها درباره ایمنی هوش مصنوعی پاسخ داد.

با این‌که ارزش بازار مایکروسافت به مرز سرسام‌آور ۴ تریلیون دلار رسیده، اما هنوز نتوانسته خودش را به عنوان لیدر بلامنازع دنیای هوش مصنوعی جا بیندازد. انویدیا بازار تراشه‌های هوش مصنوعی را در مشت خود دارد، آنتروپیک و OpenAI به داشتن قدرتمندترین مدل‌های زبانی می‌نازند، متا به تازگی اولین ایجنت شخصی فراگیر را راهی بازار کرده و سرویس‌های مجهز به جمینای گوگل هم حسابی در میان کاربران و کسب‌وکارها گل کرده‌اند.

مایکروسافت با سرمایه‌گذاری زودهنگام و جاه‌طلبانه روی OpenAI پیش‌دستی کرده بود، اما آن ائتلاف رؤیایی حالا حسابی ترک برداشته و تیره شده است. اگرچه مایکروسافت با اجاره دادن پردازنده‌ها به توسعه‌دهندگان هوش مصنوعی از طریق فضای ابری آژور (Azure) درآمد هنگفتی به جیب می‌زند، اما ابزار کوپایلوت هنوز جای پای محکمی در محیط‌های کاری پیدا نکرده و مدل‌های هوش مصنوعی اختصاصی خود مایکروسافت هم همچنان کم‌طرفدار و محدود مانده‌اند.

این شرکت در روز چهارشنبه میزبان رویداد ویندوز و سرفیس در سان‌فرانسیسکو است و در دعوت‌نامه خود وعده داده درباره این‌که «چگونه هوش مصنوعی محلی (Local AI) فصل بعدی کامپیوترهای شخصی را رقم می‌زند»، صحبت خواهد کرد.

وال‌استریت اما چندان با این نمایش‌ها به وجد نیامده و نگاهی محتاطانه دارد. حتی با در نظر گرفتن جهش ارزش سهام در سه‌ماهه سوم، عملکرد سهام مایکروسافت در سال جاری از غول‌های هم‌رده و شاخص نزدک عقب مانده و تا پایان معاملات جمعه تنها ۷ درصد رشد کرده است. در واقع، مایکروسافت از سال ۲۰۲۳ به این سو نتوانسته بازدهی بالاتری از شاخص S&P 500 ثبت کند.

مقایسه عملکرد شاخص‌های نزدک و S&P 500 از پایان سال ۲۰۲۳ تاکنون

تیفانی وید، یکی از مدیران سبد سرمایه‌گذاری در شرکت Columbia Threadneedle (از سهام‌داران مایکروسافت)، می‌گوید درباره کوپایلوت که هسته اصلی استراتژی هوش مصنوعی نادلا به شمار می‌رود، ابهامات زیادی وجود دارد.

وید در مصاحبه‌ای تاکید کرد: «به نظرم این محصول باید کمی پخته‌تر شود تا بالاخره بفهمیم بهترین راهکار عملیاتی یا مناسب‌ترین مدل قیمت‌گذاری برای آن چیست.»

البته برای سهام‌داران قدیمی مایکروسافت، کارنامه نادلا در هدایت کشتی شرکت در میان طوفان‌های بزرگ فناوری کاملاً درخشان است. او در سال ۲۰۱۴ جانشین استیو بالمر شد؛ مردی که در دوران ۱۴ ساله مدیریتش ارزش سهام مایکروسافت حدود ۳۳ درصد ریزش کرد و این شرکت به ورطه باتلاق نرم‌افزارهای قدیمی و فسیل‌شده کشیده شده بود.

اما نادلا مایکروسافت را از نو کوبید و به یک غول بلامنازع پردازش ابری تبدیل کرد. او فروش سنتی و مادام‌العمر لایسنس‌های آفیس را دور انداخت و شرکت را به سمت مدل‌های اشتراکی نرم‌افزار به عنوان سرویس (SaaS) در کنار زیرساخت آژور سوق داد. او حتی به جای اصرار تعصب‌آمیز بر اکوسیستم بسته مایکروسافت، به مشتریان اجازه داد محصولات رقبای سرسختی مثل اوراکل و سیلزفورس را با سرویس‌های مایکروسافت یکپارچه کنند.

نادلا که تحصیل‌کرده مهندسی برق و علوم کامپیوتر است، در مذاکرات تجاری هم بسیار زیرکانه عمل کرد و قلمرو مایکروسافت را با خریدهای بزرگی مثل استودیوی موجانگ (سازنده بازی ماینکرفت)، شبکه اجتماعی لینکدین و پلتفرم گیتهاب (GitHub) گسترش داد.

طی ماه‌های اخیر، نادلا به سهام‌داران اعتراف کرده که باید یک‌بار دیگر مدل کسب‌وکار مایکروسافت را متحول کند؛ این‌بار با چرخش به سمت «قیمت‌گذاری مبتنی بر مصرف» که هوش مصنوعی عامل اصلی آن است. این یعنی مایکروسافت باید به فروشنده عمده حجم عظیمی از «توکن‌ها» تبدیل شود؛ واحدهایی که مصرف توان محاسباتی را می‌سنجند و پول رایج اقتصاد هوش مصنوعی به شمار می‌روند.

نادلا در گزارش مالی ماه جولای مایکروسافت با اشاره به عبارت اختصاری TAM گفت: موفقیت در این مسیر به معنای «گسترش هرچه بیش‌تر کل بازار در دسترس (Total Addressable Market) ما خواهد بود.»

بخش عمده‌ای از داستان رشدی که نادلا ترسیم می‌کند به تولید نرم‌افزار مربوط می‌شود: نوشتن کدهای بیش‌تر با سرعت بالاتر، آن هم با اتکا به جدید‌ترین و پیشرفته‌ترین ابزار‌های هوش مصنوعی.

نادلا در گردهمایی مشتریان در اواخر ماه گذشته گفت: «ما ظرف تنها یک سال، از دستیار کدنویسی به سمت کدنویسی مبتنی بر ایجنت جهش کردیم و حالا به مرحله کارخانه نرم‌افزاری رسیده‌ایم.»

حالا او از مشتریان مایکروسافت می‌خواهد کارخانه‌های نرم‌افزاری خودشان را راه بیندازند و برای تولید انبوه کد، هزینه بیشتری در پلتفرم مایکروسافت صرف کنند. او همچنین امیدوار است نیروهای دانشی غیرفنی را هم توانمند کند. در همین رویداد، برخی از مدیران ارشد نادلا از یک «سوپراپ کوپایلوت» پرده برداشتند که می‌تواند کار‌های پیچیده‌تری را انجام دهد، برنامه‌های ساده بسازد و مثل یک هم‌تیمی مجازی در کنار کارمندان کار کند.

نادلا از مدت‌ها قبل بو برده بود که چه طوفانی در راه است.

مایکروسافت نخستین‌بار در سال ۲۰۱۹ روی OpenAI سرمایه‌گذاری کرد؛ زمانی که این شرکت فقط یک آزمایشگاه نوپا و ناشناخته بود. در سال ۲۰۲۱، یعنی یک سال پیش از رونمایی ChatGPT، مایکروسافت و OpenAI با همکاری هم GitHub Copilot را معرفی کردند؛ ابزاری که با تکیه بر کدهای عمومی می‌توانست بخش‌هایی از اپلیکیشن‌ها و وب‌سایت‌ها را به‌طور خودکار بنویسد.

آن‌ها در ابتدا سر و صدای زیادی به پا کردند، اما با اوج‌گیری بازار هوش مصنوعی مولد، توجه برنامه‌نویسان به سمت ابزار‌های استارتاپ‌های بومی هوش مصنوعی جلب شد؛ محصولاتی مانند Cursor (که حالا زیر چتر اسپیس‌ایکس قرار دارد) و Anthropic که ابزار قدرتمند Claude Code را روانه بازار کرد.

درس‌هایی که مایکروسافت یاد گرفت

کندی مایکروسافت در هماهنگ شدن با این تغییرات سرسام‌آور باعث شد گیتهاب بخشی از سهم بازارش را از دست بدهد.

اوایل امسال، مایکروسافت مدل قیمت‌گذاری این ابزار کدنویسی را تغییر داد تا تناسب بیشتری با مصرف منابع پردازشی داشته باشد. با این‌که در ابتدا صدای اعتراض برخی از مشتریان بلند شد، اما تا ماه جولای شرکت اعلام کرد تعداد کاربرانش از ۲۶ میلیون نفر در اکتبر سال گذشته به ۵۰ میلیون نفر رسیده است؛ یعنی از هر پنج کاربر گیتهاب، یک نفر از این ابزار استفاده می‌کرد.

نادلا در گزارش مالی جولای اشاره کرد که رشد فروش گیت‌هاب کوپایلوت نسبت به فصل قبل ۶۰ درصد شتاب گرفته و «با اجرایی شدن مدل جدید، درآمد حاصل از مصرف کاربران جهش چشمگیری داشته است.»

کایل دیگل، مدیر ارشد عملیات این بخش، در مصاحبه‌ای گفت: «گیت‌هاب کوپایلوت وارد میدان شد، ضربه خورد و درس‌هایش را خوب یاد گرفت.»

دیگل می‌گوید تجربیات تیم گیتهاب با سایر تیم‌های مایکروسافت که به دنبال پیاده‌سازی مدل قیمت‌گذاری مبتنی بر مصرف هستند، به اشتراک گذاشته شده است.

هایت گالوت، معاون ارشد بخش محصولات امنیتی مایکروسافت، می‌گوید هزینه مشتریان دقیقاً متناسب با میزان استفاده واقعی آن‌ها از این فناوری محاسبه خواهد شد.

گالوت توضیح می‌دهد: «من همیشه به تیمم می‌گویم وقتی مشتری از محصول استفاده می‌کند، یعنی برایش ارزش خلق کرده‌ایم. برای من، معیار اصلی رضایت و رفتار مشتری است؛ اگر مصرف نکنند، معنایش این است که ارزش واقعی ارائه نداده‌ایم.»

در حال حاضر، سبد درآمدهای سازمانی مایکروسافت کاملاً به فروش اشتراک وابسته است. مشتریان برای بسته نرم‌افزاری مایکروسافت ۳۶۵ (شامل ورد، اکسل و تیمز) قراردادهای چندساله امضا می‌کنند و برای داشتن کوپایلوت هم باید به ازای هر کاربر ماهانه ۳۰ دلار بیش‌تر بپردازند. مایکروسافت توانسته ۳۰ میلیون لایسنس کوپایلوت بفروشد، در حالی که تعداد کل کاربران تجاری آفیس ۳۶۵ به بیش از ۴۵۰ میلیون نفر می‌رسد.

مصطفی سلیمان، مدیرعامل بخش هوش مصنوعی مایکروسافت، در مراسم معرفی ابزار‌های کوپایلوت در ردموند واشینگتن همزمان با جشن ۵۰ سالگی این شرکت.

یکی از نقاط مبهم در نقشه راه هوش مصنوعی مایکروسافت، به نقش و عملکرد مصطفی سلیمان مربوط می‌شود.

سلیمان پیش از این هم‌بنیان‌گذار آزمایشگاه هوش مصنوعی دیپ‌مایند (DeepMind) بود که گوگل در سال ۲۰۱۴ آن را خرید. نادلا در سال ۲۰۲۴ و درست زمانی که روابط مایکروسافت با OpenAI رو به سردی می‌رفت، سلیمان را استخدام کرد تا سکان پروژه‌های هوش مصنوعی شرکت را به دست بگیرد.

سال گذشته مایکروسافت عنوان «تأمین‌کننده انحصاری ابری OpenAI» را از دست داد و امسال هم حق امتیاز استفاده از مالکیت معنوی OpenAI برای مایکروسافت غیرانحصاری شد. به این ترتیب، غول نرم‌افزاری با وجود سرمایه‌گذاری هنگفت، دیگر آن امتیازات ویژه سابق را در OpenAI ندارد؛ هرچند مایکروسافت اعلام کرده همچنان به عنوان «شریک اصلی ابری OpenAI» به همکاری ادامه می‌دهد.

تیم اختصاصی سلیمان مدل‌هایی برای کدنویسی، تولید تصویر و استدلال عرضه کرده است. او در شبکه اجتماعی X ادعا کرد مدل جدید تبدیل گفتار به نوشتار این تیم «دقیق‌ترین مدل رونویسی بلادرنگ در دنیا و رتبه یک جهان است!»، اما طبق رتبه‌بندی‌های مستقل، این تیم از نظر قدرت و هوش پردازشی خام هنوز فرسنگ‌ها با غول‌هایی مثل Anthropic یا OpenAI فاصله دارد.

با این حال مدیران مایکروسافت می‌گویند توسعه هم‌زمان مدل و نرم‌افزار زیر یک سقف، مزایای بزرگی دارد. چارلز لامانا، معاون اجرایی مایکروسافت، می‌گوید تیم‌های سازنده نرم‌افزارهایی مثل Teams و برنامه‌های آفیس توانسته‌اند با استفاده از مدل‌های رونویسی صوتی سلیمان به کارایی بالا‌تر با هزینه بسیار کم‌تر دست پیدا کنند و مهندسان هم در حین توسعه بازخوردهای مستقیمی می‌گیرند.

او تاکید می‌کند: «همکاری ما با تیم مصطفی حالا بسیار نزدیک‌تر و تنگاتنگ‌تر شده است.»

سلیمان همچنان جایگاهی کلیدی در مایکروسافت دارد، اما وظایفش دستخوش تغییر شده است. در ماه مارس، مایکروسافت به دلیل استقبال کند کاربران تصمیم گرفت تیم‌های مهندسی کوپایلوت تجاری و مصرفی را ادغام کند. جیکوب آندریو به سمت معاون ارشد تجربه کوپایلوت ارتقا یافت و وظیفه سلیمان هم این شد که تمام تمرکزش را صرفاً روی توسعه مدل‌ها بگذارد.

در این میان، نادلا تلاش می‌کند تب و تاب رقابت بر سر ساختن تک‌مدل‌های بی‌رقیب را کم‌اهمیت جلوه دهد.

او در پست وبلاگی‌اش در وب‌سایت SN Scratchpad نوشت: «به عقیده من، اولویت ما باید ساختن یک اکوسیستم پیشرو باشد، نه صرفاً خلق یک مدل پیشرو؛ تا ارزش حاصل از آن در تمام شرکت‌ها، صنایع و کشور‌ها جریان پیدا کند.»

در رویداد کوپایلوت در ماه سپتامبر، نادلا جلوی اسلایدی ایستاد که با نشان دادن لوگوی شرکت‌های Anthropic، OpenAI، اسپیس‌ایکس و مایکروسافت اعلام می‌کرد کوپایلوت توانایی اتصال به «تمامی مدل‌ها» را دارد.

اصلاح معادله اقتصادی هوش مصنوعی

مایکروسافت هر روز بیش‌تر از قبل حس می‌کند توسعه‌دهندگان برتر مدل‌های هوش مصنوعی پا در کفش او کرده‌اند و با عرضه محصولاتی در حوزه امنیت سایبری، پشتیبانی مشتریان و سایر امور سازمانی، در حال دست‌اندازی به قلمرو اختصاصی مایکروسافت هستند.

جرد اسپاتارو، مدیر بازاریابی ابزار‌های هوش مصنوعی مایکروسافت در محیط کار، می‌گوید در ماه ژانویه و با اوج‌گیری ابزار Claude Code شرکت آنتروپیک، مدیران مایکروسافت از توانایی این ابزار در به‌کارگیری مجموعه‌ای از ابزار‌های مختلف برای پیشبرد امور شگفت‌زده شدند. به گفته یکی از افراد آگاه، مایکروسافت برخی از قراردادهای مهم تجاری را به آنتروپیک باخته بود و همین موضوع باعث شد این رقیب تازه‌نفس را زیر ذره‌بین بگذارد.

سخنگوی مایکروسافت از هرگونه اظهارنظر رسمی در این باره خودداری کرد.

اسپاتارو می‌گوید مایکروسافت نیاز شدیدی به تغییر قوانین این بازی حس کرد.

او توضیح می‌دهد: «در آن لحظه برایمان کاملاً روشن شد که معادلات اقتصادی دیگر اجازه نمی‌دهد بهترین نتایج را با قیمت ثابت ماهانه به ازای هر کاربر ارائه دهیم. متوجه شدیم باید مدل کسب‌وکارمان را کاملاً بازنگری کنیم.»

به این ترتیب شرکت دست‌به‌کار شد و رویکردی جامع‌تر برای قیمت‌گذاری بر مبنای مصرف پیاده کرد که آن را «صورت‌حساب بر اساس مصرف» یا اختصاراً UBB می‌نامد. به گفته اسپاتارو، نخستین محصولی که با این مدل عرضه شد Copilot Cowork بود؛ ابزاری که پروژه‌های سنگین سازمانی را تحویل می‌گیرد و مراحل پیشرفت کار را گام‌به‌گام نشان می‌دهد.

نادلا در گزارش مالی ماه جولای گفت: «اوایل همین ماه، صورت‌حساب بر اساس مصرف را به کوورک (Cowork) اضافه کردیم و در حال حاضر هزاران مشتری با پرداخت هزینه، فعالانه از آن استفاده می‌کنند.»

صحبت‌های ساتیا نادلا در کنفرانس بیلد ۲۰۲۶ مایکروسافت.

دریک وود، تحلیل‌گر موسسه کوئن (Cowen)، این تغییر مسیر را یک سیگنال بسیار قدرتمند قلمداد می‌کند.

وود که خرید سهام مایکروسافت را به سرمایه‌گذاران پیشنهاد می‌کند، می‌گوید: «این تغییر می‌تواند اثری مشابه جابه‌جایی Claude Code به سمت قیمت‌گذاری مصرفی ایجاد کند؛ جایی که هزینه‌های پرداختی توکن‌ها به شدت بالا رفت. قطعاً چنین پتانسیلی در Copilot Cowork هم وجود دارد.»

جالب است بدانید خود نادلا هم یکی از کاربران پر و پا قرص این ابزار است. او در پادکست اختصاصی‌اش پس از رویداد سپتامبر تعریف کرد که چطور از کوورک می‌خواهد جدول بهینه‌سازی زنجیره تأمین را با سناریوهای مختلف برایش آماده کند.

او با هیجان گفت: «این ابزار یک خروجی کاری فوق‌العاده تحویل می‌دهد!»

اما دیوید بری، معاون گروه مشاوره‌ای Directions on Microsoft، معتقد است مدیران فناوری اطلاعات که حساب دخل و خرجشان را دارند، هنوز حاضر نیستند به این راحتی‌ها خود را به جریان پرهزینه کوورک بسپارند.

بری می‌گوید: «این یک نگرانی کاملاً جدی است که مدیران سرویس را فعال کنند و کارمندان هم ندانسته بودجه شرکت را ببلعند؛ در حالی که هنوز هیچ متر و معیاری برای سنجش سود واقعی آن وجود ندارد.»

حالا که تب و تاب عصر ChatGPT به چهارمین سالگرد خود نزدیک می‌شود، مایکروسافت همچنان در به در به دنبال یک برگ برنده غوغاگر است؛ چه در لایه زیربنایی مدل‌ها و چه در سطح اپلیکیشن‌ها. هرچند نادلا با نجات دادن مایکروسافت در گذشته اعتماد وال‌استریت را جلب کرده، اما این‌بار اصلاً نمی‌تواند ریسک تبدیل شدن به یک بازنده یا دنباله‌رو در مسابقه هوش مصنوعی را به جان بخرد.

با این حال، بری معتقد است نادلا هنوز هم شایسته‌ترین ناخدا برای هدایت این کشتی غول‌پیکر است.

او می‌گوید: «نادلا توانایی عجیبی در ارزیابی شرایط بحرانی، کشف موقعیت‌ها و چیدن برنامه‌ای دقیق برای تحول و بقای کسب‌وکار دارد. چالش اصلی این است که در دنیای هوش مصنوعی با مجهولات بی‌شماری روبه‌رو هستیم و پویایی بازار مدام رنگ عوض می‌کند؛ اما به نظر می‌رسد نادلا نقشه مشخصی دارد و محکم پای اجرای آن ایستاده است.»

در نشست سیاتل، نادلا صحبت‌هایش در پاسخ به سوال تحول سازمانی را با تاکید بر نقش حیاتی رهبران رده‌بالا به پایان برد.

او گفت: «فقط رهبرانی می‌توانند تحول واقعی ایجاد کنند که خودشان آستین بالا بزنند و در متن کار باشند؛ وگرنه رفتن از این همایش مطبوعاتی به آن یکی که دردی را دوا نمی‌کند، درسته؟»

او در پایان اضافه کرد: «خلاصه ماجرا این است که خودت باید وسط گود باشی.»