رویکرد متفاوت Opera در ساخت مرورگرهای تخصصی؛ چرا مرورگر هوش مصنوعی Neon می‌تواند موفق شود؟

«یان استاندال» (Jan Standal)، معاون ارشد بازاریابی و ارتباطات Opera، در گفتگویی پیرامون آینده وب صراحتاً گفت: «ما پاسخ همه سؤال‌ها را نمی‌دانیم.» اما Opera به‌جای آنکه مرورگر اصلی خود را با مجموعه‌ای درهم‌ریخته از ایده‌های آزمایشی و شاید کم‌کاربرد شلوغ کند، راهبرد متفاوتی را در پیش گرفته است: ساخت چندین مرورگر آزمایشی برای مخاطبان هدف و گروه‌های خاص از کاربران.

برای نمونه، مرورگر Neon مرورگر هوش مصنوعی این شرکت است که برای علاقه‌مندان به وب مبتنی بر عوامل هوشمند (Agentic Web) طراحی شده است. این مرورگر به شکلی برجسته به شما امکان می‌دهد از ابزارهای هوش مصنوعی دلخواه خود، از جمله مدل‌های محلی که مستقیماً روی رایانه شما اجرا می‌شوند، بهره ببرید. اهمیت رویکرد Neon در اولویت دادن به حق انتخاب کاربر است؛ به‌ویژه در دورانی که سایر مرورگرها صرفاً خدمات هوش مصنوعی شرکت‌های مادر خود را به کاربران تحمیل می‌کنند. علاوه بر این، جدا بودن Neon از نسخه استاندارد مرورگر Opera همین فلسفه را تقویت می‌کند؛ زیرا این شرکت هیچ کاربری را مجبور به استفاده از ویژگی‌های هوش مصنوعی نمی‌کند. استاندال در این باره می‌گوید: «استفاده از این قابلیت‌ها همواره اختیاری است.»

بررسی رویکرد Opera نشان می‌دهد که این شرکت در این دوران پرنوسان چگونه به توسعه مرورگرها ادامه می‌دهد و چه برنامه‌ای برای Neon دارد. هرچند آزمایش‌های اولیه نشان می‌دهد که Neon هنوز تا رسیدن به کاربرد روزمره فاصله دارد، اما تصمیم Opera برای ساخت محصولاتی متناسب با نیازهای گروه‌های مشخصی از کاربران، گامی منطقی و هوشمندانه به نظر می‌رسد.

دیدگاه Opera؛ استراتژی ساخت مرورگرهای تخصصی به بار نشسته است

شرکت Opera علاوه بر مرورگر استاندارد خود و نسخه Neon، گزینه‌های دیگری را نیز ارائه می‌دهد: Opera Air (یک مرورگر مینیمال با تمرکز بر آرامش ذهن)، Opera GX (مرورگر ویژه بازی‌های ویدیویی) و Opera Mini (مرورگری موبایلی با قابلیت صرفه‌جویی در مصرف داده). استاندال مزیت این راهبرد چندمرورگری را در شخصی‌سازی محصولات برای مخاطبان خاص می‌داند؛ در حالی که گوگل ناچار است کروم را برای همه سلیقه‌ها بسازد. او به‌عنوان مثال به قابلیت همگام‌سازی Opera GX با نورپردازی RGB ماوس‌ها و کیبوردهای گیمینگ اشاره می‌کند؛ قابلیتی که مرورگرهای عمومی هرگز به سراغ اضافه کردن آن نخواهند رفت.

استاندال توضیح می‌دهد از آنجا که تمرکز اصلی Opera بر حوزه مرورگرها قرار دارد، در مقایسه با غول‌هایی چون اپل، گوگل و مایکروسافت، می‌تواند محصولات بهتری را به کاربران خود ارائه دهد. او با صراحت می‌گوید: «کار ما همین است؛ این تنها دلیلی است که به خاطر آن وجود داریم.» استدلالی مشابه را می‌توان در دیدگاه سایر توسعه‌دهندگان مستقل مرورگر از جمله موزیلا (Mozilla) و ویوالدی (Vivaldi) نیز مشاهده کرد.

مرورگر Opera GX قابلیت هماهنگ‌سازی پوسته خود را با تجهیزات جانبی دارای نورپردازی RGB فراهم می‌کند (منبع: Opera).

نکته جالب اینجاست که طبق اعلام این شرکت، کاربران Opera به‌طور میانگین بین چند مرورگر مختلف جابه‌جا می‌شوند که این موضوع بر درستی رویکرد چندمرورگری صحه می‌گذارد. استاندال ادعا می‌کند که محصولات Opera در سراسر جهان بیش از ۳۰۰ میلیون کاربر فعال دارند که بخشی از آنها را مرورگرهای مخصوص گوشی‌های ساده و دکمه‌ای قدیمی تشکیل می‌دهند. این بخش سنتی اگرچه سهم قابل‌توجهی از کاربران را در بر می‌گیرد، اما با جایگزینی گوشی‌های هوشمند در بازارهای در حال توسعه رو به کاهش خواهد رفت. با این وجود، او تأکید دارد که به لطف تمرکز بر مرورگرهای اختصاصی، تعداد کاربران این شرکت در بازارهای غربی رو به افزایش است؛ هرچند داده‌های وب‌سایت آماری StatCounter نشان می‌دهد که سهم بازار مرورگر Opera در تمامی پلتفرم‌ها در ایالات متحده روندی نسبتاً یکنواخت و بدون تغییر داشته است.

پشتیبانی مرورگر Neon از ابزارهای هوش مصنوعی دلخواه و شرط‌بندی روی پروتکل MCP

استاندال اشاره می‌کند که Opera همواره به فناوری‌های نوظهور ورود کرده و تلاش دارد در شکل‌دهی آنها نقش داشته باشد. او مدعی است که Opera نخستین مرورگری بود که پشتیبانی از ChatGPT را به پلتفرم خود آورد؛ قابلیتی که مانند دیگر ویژگی‌های هوش مصنوعی این مرورگر کاملاً اختیاری بود. با این حال، تصمیم مدیران شرکت بر این شد که نسخه اصلی و استاندارد Opera را به یک مرورگر کاملاً متکی به هوش مصنوعی تبدیل نکنند و در عوض، نسخه Neon را به‌عنوان بستری برای آزمایش قابلیت‌های نوآورانه مبتنی بر عوامل هوشمند راه‌اندازی کنند.

با این حال، استاندال درباره تب‌وتاب مرورگرهای مبتنی بر عامل هوشمند در تابستان ۲۰۲۵، که با معرفی پروژه‌هایی نظیر مرورگر لغوشده Atlas از OpenAI و مرورگر Comet از Perplexity همراه بود، واقع‌بینانه سخن می‌گوید و اذعان دارد که صنعت فناوری نتوانست انتظارات بزرگ ایجادشده را برآورده کند. او نسل اولیه این مرورگرها را به خودروهای خودرانی تشبیه می‌کند که «تنها می‌توانند با سرعتی بسیار کند حرکت کنند»؛ تعبیری که با تجربه واقعی کار با آنها کاملاً همخوانی دارد.

به گفته او، تمرکز فعلی Opera بر اتصال مرورگر Neon به ابزارهای موجود هوش مصنوعی از طریق سرورهای پروتکل متنی مدل (MCP) قرار دارد؛ قابلیتی کم‌نظیر که پیش از این در هیچ مرورگری دیده نشده بود. این ویژگی به کاربر امکان می‌دهد چت‌بات هوش مصنوعی مورد نظر خود، مانند Claude، را متصل کرده و به آن اجازه دسترسی و کنترل مرورگر وب را بدهد. برای کسانی هم که مایل به اتصال مدل‌های شخصی نیستند، Neon اشتراکی ماهانه با قیمت ۱۹٫۹۰ دلار ارائه می‌دهد که امکان استفاده از عوامل هوش مصنوعی داخلی را فراهم می‌سازد.

استاندال در ادامه تأکید می‌کند که Opera در نهایت به سمت بهره‌گیری از مدل‌های کارآمد هوش مصنوعی روی دستگاه (On-device) حرکت خواهد کرد. او توضیح می‌دهد: «این رویکرد بسیاری از نگرانی‌های فعلی کاربران درباره هوش مصنوعی را برطرف می‌کند.» مزیت اصلی این مدل‌ها در آن است که اطلاعات شما را به سرورهای ابری ارسال نمی‌کنند. «آجیت وارما» (Ajit Varma)، مدیر فایرفاکس، نیز پیش‌تر تأیید کرده بود که موزیلا قصد دارد مدل‌های محلی بیشتری را در فایرفاکس به کار بگیرد. حتی «یان استفنسون فون تتشنر» (Jon Stephenson von Tetzchner)، مدیرعامل ویوالدی، با وجود تأکید بر اینکه ویوالدی قصد ادغام قابلیت‌های کلی هوش مصنوعی را ندارد، اشاره کرده بود که مدل‌های محلی می‌توانند گزینه‌ای مناسب برای ترجمه متون روی دستگاه باشند.

استاندال بار دیگر یادآور می‌شود که برگ برنده Opera در احترام به حق انتخاب کاربر نهفته است؛ زیرا مرورگر Neon برخلاف کروم، اج و سافاری، استفاده از هوش مصنوعی اختصاصی شرکت سازنده را به کاربر تحمیل نمی‌کند.

نقاط ضعف آشنا در مرورگرهای مبتنی بر هوش مصنوعی

بررسی‌های اولیه یک سال پیش روی نسخه آزمایشی Neon نتایج چندان قانع‌کننده‌ای به‌همراه نداشت. با این وجود، در بررسی‌های جدیدتر با دسترسی به نسخه استاندارد و مجهز به عوامل هوشمند Neon، عملکرد این مرورگر در سناریوهای واقعی سنجیده شد.

اما عملکرد واقعی این ابزار چگونه است؟ اگرچه قابلیت‌های مبتنی بر عامل هوشمند به لطف ارتقای مدل‌های پایه نسبت به گذشته قابل‌اعتمادتر شده‌اند، اما هنوز بسیاری از چالش‌های بنیادین مرورگرهای هوش مصنوعی پابرجا هستند.

به‌عنوان نمونه، عامل هوشمند Neon برای به پایان رساندن وظایف محوله به زمان بسیار بیشتری در مقایسه با سایر ابزارها نیاز دارد. در بررسی‌ها مشخص شد که این عامل هوشمند برای تکمیل یک کار ساده دقایق متوالی را صرف کلیک کردن روی صفحات مختلف وب می‌کند. به همین ترتیب، انجام پژوهش و جستجوی اطلاعات با عامل هوشمند Neon به مراتب کندتر از یک چت‌بات معمولی هوش مصنوعی پیش می‌رود. در یک آزمایش عملی، وقتی وظیفه پیدا کردن ارزان‌ترین فروشگاه برای خرید مک‌بوک پرو (MacBook Pro) به آن محول شد، بیش از چهار دقیقه صرف جابه‌جایی میان صفحات وب کرد و در نهایت گزارش داد که قادر به بارگذاری تمام صفحات مورد نیاز نبوده است.

مرورگر Opera Neon یک کادر تعاملی هوش مصنوعی را در صفحه برگه جدید (New Tab) در اختیار کاربر می‌گذارد (منبع: Opera).

مرورگر Opera Neon علاوه بر این با آسیب‌پذیری‌های امنیتی از نوع تزریق دستور (Prompt Injection) نیز مواجه بوده است؛ چالشی فراگیر که در حال حاضر هیچ شرکتی در دنیای هوش مصنوعی راه‌حل نهایی و کاملاً بی‌نقصی برای محافظت در برابر آن ارائه نکرده است. در عمل، سپردن کنترل نشست‌های واردشده مرورگر (مانند حساب‌های بانکی یا درگاه‌های خرید) به یک عامل هوشمند، به دلیل ریسک احتمالی سوءاستفاده، به خطر افتادن حساب‌های مالی یا خریدهای ناخواسته، نگرانی‌های امنیتی بسیار جدی ایجاد می‌کند.

در نقطه مقابل، یکی از نکات مثبت آن است که بنا بر اعلام Opera، این شرکت مدل‌های خود را با داده‌های کاربران آموزش نمی‌دهد و مرورگر Neon هیچ‌گاه گذرواژه‌ها، اطلاعات کارت‌های بانکی یا کوکی‌ها را به سرورهای ابری هوش مصنوعی ارسال نمی‌کند. البته اگر کاربر یک سرویس ابری بیرونی را متصل کند، طبیعتاً داده‌ها به سرورهای همان شرکت ارسال خواهند شد. از این رو کاملاً روشن است که چرا تمرکز بر قابلیت‌های هوش مصنوعی محلی از سوی Opera تا این اندازه اهمیت دارد؛ چراکه پردازش محلی بخش عمده‌ای از دغدغه‌های حریم خصوصی را برطرف می‌سازد.

با در نظر گرفتن وضعیت کنونی قابلیت‌های هوش مصنوعی در Neon، تصمیم Opera برای دور نگه داشتن این آزمون و خطاها از مرورگر اصلی اقدامی کاملاً سنجیده به شمار می‌رود؛ هرچند مرورگر اصلی هنوز یک چت‌بات اختیاری در نوار کناری خود دارد. این رویکرد در مقایسه با فایرفاکس انعطاف‌پذیری بیشتری به Opera می‌دهد و نشان‌دهنده تلاشی جدی برای ارائه بهترین تجربه ممکن هم به علاقه‌مندان پروپاقرص هوش مصنوعی و هم به کاربران مردد و سنتی است.

جسارت Opera در آزمودن ایده‌های نو؛ حتی اگر تمام پروژه‌ها پیروز نشوند

هیچ‌کس با قطعیت نمی‌داند آینده وب به چه سمتی خواهد رفت؛ اما حتی اگر مرورگرهای مبتنی بر عامل هوشمند همه‌گیر شوند، نیاز به مرورگرهای انسان‌محور هرگز از میان نخواهد رفت. همین موضوع استراتژی Opera را جذاب می‌کند؛ شرکتی که بدون دور کردن کاربران بی‌علاقه به هوش مصنوعی، فضایی مستقل و نوآورانه برای آزمایش ایده‌های جدید فراهم کرده است. جایگاه Opera به‌عنوان یک توسعه‌دهنده مستقل نیز دستیابی به این اهداف را آسان‌تر می‌کند، زیرا منافع تجاری متعارضی ندارد که مانع انعطاف‌پذیری آن شود.

با این حال، مرورگر Neon هنوز تجربه کاربری ایده‌آلی ارائه نمی‌دهد و سابقه Opera در متوقف کردن پروژه‌های آزمایشی را نیز نباید نادیده گرفت. همان‌طور که استاندال بر پیشگام بودن در فناوری‌های جدید تأکید دارد، Opera پیش‌تر در تب موج وب ۳ نیز به‌سرعت مرورگر کریپتو (Crypto Browser) خود را عرضه کرد و سپس در سال ۲۰۲۳ توسعه آن را متوقف ساخت. استاندال بر این باور است که قابلیت‌های بلاک‌چین و وب ۳ خارج از مرورگر کاربرد دارند، اما در حال حاضر تمرکز اصلی Opera نیستند. این احتمال وجود دارد که سرنوشتی مشابه در انتظار Neon نیز باشد؛ با این وجود، اشتیاق و جسارت Opera برای آزمودن ایده‌های نوین و یافتن نیازهای واقعی کاربران، تحسین‌برانگیز است.