راند دوم جدال کوالکام و آرم؛ نبردی سرنوشت‌ساز بر سر آینده تراشه‌ها و هوش مصنوعی

حدود دو سال از اولین دادگاه جنجالی آرم و کوالکام در دسامبر ۲۰۲۴ می‌گذرد؛ همان دادگاهی که در نهایت به نفع کوالکام تمام شد. در آن پرونده، آرم شاکی ماجرا بود و ادعا می‌کرد که تصاحب استارتاپ نوویا (Nuvia) توسط کوالکام و استفاده از توافق‌نامه‌های لایسنس آن خلاف مقررات بوده است. اما این‌بار ورق برگشته و خود کوالکام دست به شکایت زده و آرم را به نقض قرارداد متهم کرده است. پس از پایان روز اول دادگاه در شهر ولمینگتون، یک پرسش بسیار بزرگ‌تر و جذاب‌تر مطرح شده است: آیا شرکت آرم می‌تواند همچنان پایه و ستون بی‌طرف صنعت نیمه‌هادی باقی بماند، در حالی که خودش کم‌کم دارد به رقیب سرسخت مشتریانش تبدیل می‌شود؟

پس از به پایان رسیدن اولین روز از این محاکمه تازه، یک نکته خیلی زود برای همه روشن شد: ماجرا بسیار فراتر از چند بند و تبصره حقوقی در یک قرارداد صدور مجوز تراشه است.

جلسه دادگاه با همان جزییاتی شروع شد که معمولاً از یک دعوای قراردادی انتظار دارید؛ وکلا ساعت‌ها درباره مجوزهای معماری، مجوزهای فناوری، نرخ حق امتیاز (Royalty) و ابزار‌هایی بحث کردند که کوالکام برای اعتبارسنجی انطباق پردازنده‌های سفارشی خود با معماری آرم استفاده می‌کند. کریستیانو آمون (مدیرعامل کوالکام) هم بخش عمده‌ای از روز را در جایگاه شهود گذراند تا ماهیت روابط شرکتش با آرم را تشریح کند.

اما به محض اینکه پای مشتریان، رقبا و چشم‌انداز آینده هر دو شرکت به میان آمد، تکه‌های این پازل کنار هم قرار گرفتند و ابعاد نبردی به مراتب گسترده‌تر را آشکار کردند.

در کانون این ماجرا یک سؤال بنیادین جا خوش کرده است: چه اتفاقی می‌افتد وقتی شرکتی که فناوری پایه را به بقیه عرضه می‌کرده، خودش تصمیم بگیرد مستقیماً با شرکت‌هایی که به آن وابسته‌اند رقابت کند؟

آرم؛ سوئیسِ بی‌طرف دنیای تراشه‌ها

شرکت آرم سال‌های سال جایگاهی کاملاً منحصربه‌فرد در صنعت نیمه‌هادی داشت؛ فناوری این شرکت تقریباً در تمام گجت‌ها و دستگاه‌ها حضور داشت، اما خود آرم عملاً با هیچ‌کس وارد رقابت مستقیم نمی‌شد.

مدل کاری آرم ساده و زیرکانه بود: معماری مجموعه دستورالعمل‌ها (ISA) و فناوری پردازنده‌های خود را به شرکت‌های مختلف واگذار می‌کرد و اجازه می‌داد آن‌ها با یکدیگر سرشاخ شوند. در واقع شرکت‌هایی مثل کوالکام، اپل، مدیاتک، انویدیا، سامسونگ و ده‌ها غول دیگر بر سر جذب مشتری می‌جنگیدند، در حالی که زیربنای فنی همه آن‌ها یکی بود. از طرف دیگر، غول‌هایی مثل آمازون و گوگل هم می‌توانستند بر پایه همین معماری پردازنده‌های اختصاصی خودشان را برای سرور‌های داخلی طراحی کنند.

مهم نبود کدام شرکت برنده این رقابت شود، چون در هر صورت سود اصلی به جیب آرم می‌رفت! همین موضوع باعث شد آرم به عنوان «سوئیسِ بی‌طرف» در صنعت تراشه‌سازی شناخته شود؛ تعبیری که در روز اول دادگاه هم بارها مطرح شد و برای فهم استدلال اصلی کوالکام نقشی کلیدی دارد.

همین بی‌طرفی هوشمندانه به شکل‌گیری یکی از حیاتی‌ترین اکوسیستم‌های فناوری دنیا کمک کرد. امروزه پردازنده‌های مبتنی بر آرم بر کل دنیای الکترونیک حکمرانی می‌کنند؛ از ساعت‌های هوشمند و مسواک‌های برقی گرفته تا گوشی‌ها، رایانه‌های شخصی، خودروهای مدرن و حالا هم سرور‌های هوش مصنوعی و دیتاسنترها همگی به این تراشه‌ها وابسته‌اند.

دقیقاً همین موفقیت خارق‌العاده باعث شده جایگزین کردن آرم فوق‌العاده دشوار باشد. یک مجموعه دستورالعمل صرفاً یک قطعه ساده نیست؛ بلکه دهه‌ها سرمایه‌گذاری نرم‌افزاری، سیستم‌های عامل، ابزار‌های توسعه و خطوط تولید به این معماری گره خورده‌اند.

حالا کوالکام می‌گوید این رابطه دیرینه برای همیشه تغییر کرده است.

کوالکام و آرم در مسیر تصادفی ناگزیر

کوالکام دهه‌ها با آرم همکاری کرده بود، اما تصاحب استارتاپ نوویا در سال ۲۰۲۱ این تعادل را برهم زد؛ چرا که کوالکام تصمیم گرفت مجدداً به طراحی پردازنده‌های اختصاصی خودش روی بیاورد.

برای درک بهتر ماجرا، باید بدانید که آرم دو مدل مجوز ارائه می‌دهد: «مجوز معماری» (Architecture License) که به شرکتی مثل کوالکام اجازه می‌دهد پردازنده‌های اختصاصی و سازگار با آرم را خودش طراحی کند، و «مجوز فناوری» (Technology License) که به دارنده آن اجازه می‌دهد مستقیماً از هسته‌های آماده‌ای که خود آرم طراحی کرده استفاده نماید.

کوالکام هر دو نوع مجوز را در اختیار دارد. با تصاحب نوویا، توانایی کوالکام در طراحی پردازنده‌های اختصاصی به شدت تقویت شد و وابستگی‌اش به هسته‌های آماده آرم کاهش یافت؛ هرچند کوالکام هنوز برای برخی تراشه‌هایش به پشتیبانی و مجوز فناوری آرم نیاز دارد. به این ترتیب کوالکام توانست مثل خود آرم، هسته‌های سفارشی بسازد.

اما ماجرا از جایی آغاز شد که آرم هم حرکتی معکوس در پیش گرفت و وارد مدل کسب‌وکار مشتریانش شد! شواهد ارائه‌شده در دادگاه نشان می‌دهد که آرم قصد دارد فراتر از فروش حق مالکیت فکری (IP) حرکت کند و به سمت ساخت تراشه‌های کامل و ورود به بازار داغ هوش مصنوعی و دیتاسنترها برود. پتانسیل این بازار واقعاً نجومی است؛ آرم فرصت‌های عظیمی در حوزه هوش مصنوعی ابری (Cloud AI)، هوش مصنوعی روی دستگاه (Edge AI) و هوش مصنوعی فیزیکی در رباتیک پیش‌روی خود می‌بیند.

نگرانی بزرگ کوالکام این نیست که آرم قصد رشد دارد، بلکه مشکل اینجاست که استراتژی رشد آرم دقیقاً به بازارهایی چنگ می‌اندازد که سال‌ها قلمروی مشتریانش بوده است. شرکتی که روزی صرفاً نقش تأمین‌کننده معماری را داشت، حالا روبروی مشتریان دیرینه‌اش ایستاده و بر سر جذب همان خریداران رقابت می‌کند!

این ماجرا ماهیت روابط را کاملاً دگرگون می‌کند. آرم دهه‌ها در قلب اکوسیستم حضور داشته و از تمام جزییات کاری و نیازهای تجاری مشتریانش آگاه است. کوالکام استدلال می‌کند که ترکیب تسلط فنی آرم، اشراف کامل به کسب‌وکار مشتریان و ورود همزمانش به دنیای ساخت تراشه، زمینه‌ای کاملاً نابرابر برای رقابت به وجود می‌آورد.

در روز اول دادگاه، بارها نام شرکت متا (Meta) به عنوان نمونه‌ای از میدان رقابت رودرروی این دو شرکت مطرح شد. نام مایکروسافت، گوگل، انویدیا و سامسونگ هم بارها شنیده شد. جاه‌طلبی‌های آرم در هوش مصنوعی دقیقاً همزمان شده با تلاش‌های کوالکام برای توسعه تراشه‌های سفارشی خود فراتر از گوشی‌های هوشمند.

مرزهای میان تأمین‌کننده معماری، سازنده تراشه و مشتری هر روز محوتر از قبل می‌شود.

وقتی مجوز دادن معنای دیگری پیدا می‌کند

این تغییر در ماهیت رقابت، بستر مهمی برای درک چند اختلاف فنی در دادگاه ولمینگتون فراهم می‌کند.

کوالکام ادعا می‌کند آرم پس از بروز اختلافات بر سر نوویا، از ارائه پشتیبانی کیت انطباق معماری (ACK) و ابزار‌های اعتبارسنجی پردازنده‌های سفارشی کوالکام خودداری کرده است؛ ابزار‌هایی حیاتی که مهندسان کوالکام در جریان این فرآیند حدود ۴۸ هزار تست تخصصی با آن‌ها اجرا می‌کنند.

علاوه بر این، کوالکام مدعی است آرم در مذاکرات مربوط به دسترسی به معماری آینده خود یعنی نسخه v10 نیز حسن نیت نشان نداده است.

اگرچه جزییات اقتصادی معماری v10 بررسی جداگانه‌ای می‌طلبد، اما چالش استراتژیک از همین حالا کاملاً عیان است: اگر کوالکام پردازنده‌هایش را خودش طراحی کند، دیگر نیازی به هسته‌های آماده آرم ندارد؛ در عوض دسترسی به ویژگی‌های معماری جدید و ابزار‌های تست سازگاری برایش حیاتی می‌شود. این موضوع اهرم فشار و قدرت فوق‌العاده‌ای به صاحب معماری می‌دهد تا شرکت‌های فعال روی این پلتفرم را تحت فشار بگذارد.

در روز اول همچنین به ارتباطات آرم با مشتریان کوالکام و تلاش آن در سال ۲۰۲۴ برای لغو مجوز معماری کوالکام پرداخته شد. کوالکام مدعی است آرم درست در روز‌های برگزاری کنفرانس اسنپدراگون (Snapdragon Summit)، به مشاوران حقوقی و تیم روابط عمومی‌اش دستور داده بود تا خبر لغو مجوز را به خبرگزاری بلومبرگ درز دهند؛ اقدامی که مستقیماً باعث ایجاد ابهام و نگرانی میان مشتریان تراشه‌های کوالکام می‌شد.

پای معماری RISC-V هم به میان آمد!

یکی دیگر از مباحث روز اول دادگاه، مطرح شدن نام معماری متن‌باز RISC-V بود. این معماری معمولاً به عنوان یک جایگزین فنی و اقتصادی برای آرم شناخته می‌شود، اما دادگاه به مزیت بسیار مهم دیگری اشاره کرد: مالکیت RISC-V در انحصار هیچ شرکتی نیست، بنابراین خیالتان راحت است که صاحب معماری ناگهان تبدیل به رقیب تجاری خودتان نخواهد شد!

البته این به معنای آن نیست که کوالکام یا هر شرکت دیگری بتواند به همین راحتی‌ها آرم را کنار بگذارد. اکوسیستم نرم‌افزاری غول‌پیکر آرم دقیقاً همان چیزی است که این دادگاه را تا این حد سرنوشت‌ساز کرده است. هرچه مهاجرت از یک معماری دشوارتر باشد، رابطه با شرکتی که کنترل آن را در دست دارد حیاتی‌تر و حساس‌تر می‌شود.

بنابراین RISC-V چیزی بیش‌تر از یک معماری پردازنده ساده است؛ این پروژه مسیری جذاب برای شرکت‌هاست تا ریسک استراتژیک ناشی از وابستگی مطلق به یک معماری انحصاری را کاهش دهند.

پرسش اصلی تازه در حال شکل‌گیری است

البته نباید فراموش کرد که روایت روز اول دادگاه عمدتاً بر اساس اسناد کوالکام و شهادت کریستیانو آمون شکل گرفت و طبیعی است که وکلای کوالکام شواهد را به نفع موکل خود چیده باشند. آرم دیدگاه کاملاً متفاوتی نسبت به این رویدادها دارد و فرصت خواهد داشت تا از موضع خود دفاع کند.

بنابراین روز اول ثابت نکرد که آرم لزوماً بی‌طرفی تاریخی‌اش را زیر پا گذاشته یا از قدرتش سوءاستفاده کرده است؛ اما به وضوح نشان داد که رابطه این دو غول چقدر دگرگون شده و اکوسیستم آرم تا چه اندازه دستخوش تلاطم است.

مسائل مالی پیرامون لایسنس نسخه دهم آرم (v10)، ورود این شرکت به حوزه ساخت تراشه اختصاصی، اشتراک فزاینده مشتریان، علاقه کوالکام به RISC-V و زیرساخت‌های تست تراشه‌ها همگی قطعات یک پازل هستند که دادگاه ولمینگتون در حال وصل کردن آن‌ها به یکدیگر است.

بزرگ‌ترین دارایی آرم، اکوسیستمی است که ساخت آن چند دهه طول کشیده است؛ معماری این شرکت از گوشی‌های هوشمند به کامپیوترها، خودروها و دیتاسنترها گسترش یافته است. این مقیاس عظیم هرچند فرصت‌های درآمدی خارق‌العاده‌ای به آرم می‌دهد، اما به محض ورود مستقیم آن به میدان ساخت تراشه، تمام اعتماد و مناسبات چند دهه‌ای با سازندگان تراشه را زیر و رو می‌کند.

جلسات دادگاه تازه آغاز شده و شواهد بیشتری در راه است؛ اما روز اول، صنعت نیمه‌هادی و هوش مصنوعی را با یک سؤال بسیار سرنوشت‌ساز تنها گذاشت:

آیا آرم می‌تواند همچنان پایه بی‌طرف یک اکوسیستم بماند، در حالی که روزبه‌روز بیش‌تر در حال رقابت با بازیگران همان اکوسیستم است؟