کابوس هکرهای کوانتومی بیخ گوش دولت آمریکا و زلزله OpenAI در دنیای ریاضیات

از هشدارهای جدی درباره رخنه هکرهای کوانتومی به سیستم‌های دولتی و زیر و رو شدن دنیای ریاضیات توسط هوش مصنوعی گرفته تا ادامه تنش‌های میان پنتاگون و آنتروپیک؛ در این گزارش نگاهی موشکافانه به مهم‌ترین تحولات و پس‌لرزه‌های فناورانه هفته می‌اندازیم.

اگر خاطرات دهه ۱۹۹۰ میلادی را به یاد داشته باشید، احتمالاً سر و صدای ماجرای «باگ سال ۲۰۰۰» یا همان Y2K در ذهنتان هست؛ هشدارهای دلهره‌آوری درباره هرج‌ومرج تمام‌عیاری که قرار بود با تعویض سال و خوانده شدن سال ۲۰۰۰ به عنوان ۱۹۰۰ در نرم‌افزارها رخ دهد و سیستم‌های مالی و بانکی را به خاک سیاه بنشاند. اما در نهایت اول ژانویه ۲۰۰۰ از راه رسید و عملاً هیچ فاجعه‌ای اتفاق نیفتاد! نه به خاطر این‌که هشدارها بی‌پایه بودند، بلکه به این دلیل که هزاران متخصص و میلیاردها دلار سرمایه به خط شدند تا این باگ را پیش از دردسرساز شدن برطرف کنند.

حالا دنیای فناوری با تهدیدی بسیار شبیه به آن روبه‌رو شده است: «روز کیو» (Q-Day)؛ یعنی روزی که یک کامپیوتر کوانتومی مقیاس‌پذیر بتواند رایج‌ترین الگوریتم‌های رمزنگاری فعال در سراسر وب را به‌راحتی درهم بشکند. برعکس ماجرای Y2K، این بار تاریخ تقویمی مشخصی در کار نیست، هرچند کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند این اتفاق در دهه ۲۰۳۰ رخ خواهد داد؛ زمانی که کامپیوترهای کوانتومی با پیشرفت‌های مداوم پژوهشگران به تکامل برسند.

درست مانند تجربه Y2K، ما این بار هم راه مهار بحران را بلدیم؛ اما مسیر پیش‌رو حسابی خسته‌کننده و زمان‌بر است. در حال حاضر الگوریتم‌های رمزنگاری خاصی وجود دارند که حداقل روی کاغذ، شکستن آن‌ها برای کامپیوترهای کوانتومی غیرممکن به نظر می‌رسد. با این وجود، گزارش تازه دیوان محاسبات آمریکا (GAO) که هفته گذشته منتشر شد نشان می‌دهد سیستم‌های دولت فدرال نه‌تنها آماده نیستند، بلکه حتی کار را درست و حسابی شروع نکرده‌اند. نویسندگان این گزارش صراحتاً نوشته‌اند: «سازمان‌های فدرال تهدید کامپیوترهای کوانتومی را تشخیص داده و اقداماتی مقطعی را آغاز کرده‌اند، اما هنوز گام‌های اولیه و ضروری را برای مقابله با این خطر عملی نکرده‌اند.»

اما چرا سازمان‌ها باید همین حالا دست‌به‌کار شوند؟ اول از همه به این دلیل که هرچند وقوع این خطر احتمالاً بیش از یک دهه با ما فاصله دارد، اما هیچ تضمینی در کار نیست و شاید همه‌چیز خیلی زودتر اتفاق بیفتد. نکته دوم و نگران‌کننده‌تر این است که سیستم‌های دولتی اطلاعات حیاتی را برای سال‌ها و دهه‌ها بایگانی می‌کنند؛ بنابراین هکرها می‌توانند داده‌های رمزنگاری‌شده را از همین الان سرقت و ذخیره کنند تا به محض در دسترس قرار گرفتن کامپیوترهای کوانتومی، قفل آن‌ها را باز کنند؛ روشی زیرکانه که در دنیای امنیت با اصطلاح «اکنون درو کن، بعداً رمزگشایی کن» (Harvest Now, Decrypt Later) شناخته می‌شود.

ماجرا فقط به سازمان‌های دولتی ختم نمی‌شود و کل زیرساخت‌های اینترنت در معرض خطر است. گوگل در حال حاضر قصد دارد سیستم‌های خود را تا سال ۲۰۲۹ به فناوری رمزنگاری پسا-کوانتومی منتقل کند، اما این غول فناوری حسابی از بقیه بازار جلوتر است. بر اساس گزارش اخیر شرکت امنیت سایبری Wiz، حدود ۸۱ درصد از سرویس‌های ابری حتی امکان پیکربندی سیستم‌ها با الگوریتم‌های پسا-کوانتومی را به کاربران نمی‌دهند و کم‌تر از ۱ درصد شرکت‌ها از این الگوریتم‌ها برای امضاهای دیجیتال و تأیید هویت کاربران بهره می‌برند. اسکات پایپر، نویسنده این گزارش، تأکید کرده است: «به هر طرف که نگاه می‌کنیم، می‌بینیم هنوز حجم عظیمی از کار روی زمین مانده است.»

زلزله OpenAI در دنیای ریاضیات

طی روز‌های اخیر، شرکت OpenAI با انتشار آنلاین بیش از ۷۰۰ مقاله پیش‌نویس ریاضی حسابی سر و صدا به پا کرد و مدعی شد گروهی از مسائل قدیمی و حل‌نشده ریاضی را حل کرده است. البته این اسناد هنوز تا اثبات‌های رسمی فاصله زیادی دارند؛ کم‌تر از نیمی از آن‌ها با نرم‌افزار استاندارد جامعه ریاضی یعنی Lean اعتبارسنجی شده‌اند و دست‌کم سه مقاله نیز تاکنون پس گرفته شده است. از طرفی این ابهام جدی هم شکل گرفته که آیا برخی از این مقالات بر پایه داده‌هایی تدوین شده‌اند که ریاضی‌دان‌ها قبلاً در چت‌بات ChatGPT آپلود کرده بودند؟

با تمام این اوصاف، به نظر می‌رسد بسیاری از این راه‌حل‌ها دیدگاه‌های تازه‌ای را برای حل معماهای دیرینه ریاضی به ارمغان آورده‌اند؛ هرچند رمزگشایی کامل آن‌ها زمان می‌برد، چراکه مقالات شبیه اثبات‌های کلاسیک نوشته نشده‌اند و در بسیاری از بخش‌ها به نظر می‌رسد مدل‌های هوش مصنوعی اصطلاحات و زبان عجیب و منحصربه‌فرد خودشان را برای حل مسائل خلق کرده‌اند! آنکور مویترا، استاد دانشگاه MIT، در این باره می‌گوید: «ما همیشه عادت داشته‌ایم که دستاوردهای تاریخی با نظریه‌ها و درک تازه همراه باشند؛ اما مقالات جدید حس دیگری دارند. ادعاها فوق‌العاده شگفت‌انگیزند، متن مقالات تقریباً نامفهوم است و هیچ نکته کلیدی روشنی هم به چشم نمی‌خورد که توضیح دهد این گره‌ها چطور به یک‌باره باز شده‌اند!»

البته این نخستین باری نیست که کامپیوترها دنیای ریاضیات را زیر و رو می‌کنند. در واقع کلمه «کامپیوتر» (حسابگر) در گذشته به انسان‌هایی گفته می‌شد که محاسبات طاقت‌فرسای ریاضی را با دست انجام می‌دادند! جامعه ریاضی‌دانان واکنش‌های پرشماری به این رویداد نشان داده‌اند که می‌توانید بخشی از این واکنش‌ها را در اینجا بخوانید؛ روندی که تماشای نتایج آن در ماه‌ها و سال‌های آینده بسیار هیجان‌انگیز خواهد بود.

جان ارشل، استاد ریاضی دانشگاه MIT و از چهره‌های برگزیده فهرست ۳۰ فرد زیر ۳۰ سال، در این خصوص خاطرنشان کرد: «حجم و اهمیت مسائلی که حل شده‌اند واقعاً تحسین‌برانگیز است. من شخصاً در حال بررسی مقاله ضرب ماتریس‌های ۹/۴ هستم، هرچند مقالات فراوانی در نوبت خواندن دارم. کاملاً پیداست که شیوه پژوهش و ارزیابی در ریاضیات باید دستخوش تغییر شود؛ اما فکر می‌کنم مفهوم بنیادین فهم عمیق که پایه این حرفه است ثابت می‌ماند و مشتاقم تا از این پیشرفت‌های تازه بیاموزم.»

زیر ذره‌بین: مهم‌ترین اخبار فناوری هفته

پرونده آنتروپیک و پنتاگون در هفته سی‌ودوم: وزارت دفاع آمریکا اولین بار در ماه فوریه بود که شرکت Anthropic را به عنوان یک «ریسک در زنجیره تأمین» معرفی کرد؛ ماجرایی پر از کشمکش که توجه زیادی را برانگیخت. طبق گزارش BBC، به نظر می‌رسد پنتاگون بالاخره در این ماه استفاده از ابزار‌های این شرکت پیشرو هوش مصنوعی را متوقف کرده است؛ هرچند شواهد نشان می‌دهد در ماه اکتبر همچنان از آن‌ها استفاده می‌کرده است.

اینترنت ماهواره‌ای موبایل اسپیس‌ایکس: شرکت SpaceX اعلام کرد با کسب یک طیف فرکانس‌پایین سراسری در آمریکا (که منتظر تأیید کمیسیون ارتباطات فدرال یا FCC است)، امکان دریافت اینترنت ماهواره‌ای روی گوشی‌های موبایل در محیط‌های سرپوشیده را فراهم می‌کند؛ قابلیتی که اکثر گوشی‌های هوشمند بازار هم سخت‌افزار لازم برای دریافت آن را دارند. کمیسیون FCC همچنین با برنامه این شرکت برای ارسال ۱۵ هزار ماهواره جدید استارلینک به مدار موافقت کرده است. البته رقابت هم بیخ گوش اسپیس‌ایکس جریان دارد؛ آمازون هزارمین ماهواره اینترنتی خود را ساخته و می‌خواهد سرویس ماهواره‌ای خود را تا پایان سال میلادی جاری راه‌اندازی کند.

جوایز نوبل علمی: جوایز نوبل علمی هفته گذشته به برندگان اهدا شد. کارل دایسروت، پیتر هگمان و گئورگ ناگل جایزه نوبل پزشکی را دریافت کردند؛ موفقیتی که به خاطر دستاوردهای درخشان آن‌ها در زمینه اپتوژنتیک و ساخت کلیدهای نوری برای کنترل سلول‌های عصبی و نقشه‌برداری مدارهای مغزی حاصل شد. آنری کاگان و کنسو سوآی هم برنده جایزه نوبل شیمی شدند؛ آن‌ها روش‌هایی برای توسعه واکنش‌های شیمیایی مولکول‌های هم‌کایرال کشف کردند که دستاوردی فوق‌العاده حیاتی برای صنعت داروسازی به حساب می‌آید. در نهایت، فرانسیس هالزن نوبل فیزیک را به دست آورد؛ دانشمندی که با ایده‌ای نبوغ‌آمیز و خیره‌کننده، یخ‌های قطب جنوب را به یک آشکارساز عظیم نوترینو تبدیل کرد و پرده از اسرار ناشناخته ذرات گریزپای کیهان برداشت.

کاهش هفت‌خوان بوروکراسی در پرتاب‌های فضایی: سازمان هوانوردی فدرال آمریکا (FAA) پنج قانون جدید پیشنهاد داده است تا فرآیند کسب مجوز پرتاب‌های تجاری به فضا را سرعت ببخشد؛ مواردی مانند ارسال الکترونیکی مدارک و حذف تأییدیه‌های موازی و تکراری. با توجه به دردسرهای اداری سنگین پرتاب‌ها، این تسهیلات می‌تواند زندگی را برای کارآفرینان فضایی بسیار آسان‌تر کند.

بحران اعتبار و سودآوری در سرمایه‌گذاری هوش مصنوعی: در پی مباحث داغ پیرامون بدهی شرکت‌های حوزه هوش مصنوعی، اخیراً گزارش جالبی درباره شرکت اعتبارسنجی AIR Platforms منتشر شده که مدعی است با هوش مصنوعی رتبه‌بندی اعتباری انجام می‌دهد. این شرکت بدهی‌های OpenAI را در دسته «اوراق بنجل» (Junk Bond) و بدهی‌های Anthropic را در مرز «سرمایه‌گذاری قابل قبول» رده‌بندی کرده است! اگرچه سرمایه‌گذاران سنتی به رتبه‌بندی‌های رسمی مؤسساتی نظیر Moody's یا S&P چشم دوخته‌اند، اما این ارزیابی‌ها نگاه‌ها را به چالش کشیده است. در همین حال، تورستن اسلوک، اقتصاددان ارشد مؤسسه آپولو، خاطرنشان کرد که با وجود صدها میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی، هنوز هیچ نشانه‌ای از افزایش بهره‌وری در داده‌های اقتصاد کلان دیده نمی‌شود؛ موضوعی که سودآوری واقعی این فناوری را به چالشی جدی تبدیل کرده است.

پیشنهاد فراغت و کتاب هفته

کتاب سه آدم‌کش و یک نوزاد (Three Hitmen and a Baby)، جدید‌ترین رمان راب هارت از مجموعه داستان‌های پرکشش او درباره گروهی از مأموران مخفی و آدم‌کش‌های سابق است که در یک انجمن حمایتی دور هم جمع شده‌اند تا از بازگشت به چرخه خشونت جلوگیری کنند. این کتاب توانسته تعادلی کم‌نظیر میان یک اثر معمایی و هیجان‌انگیز با تحلیل روان‌شناختی خشونت برقرار کند و اثرات عمیق آن را به چالش بکشد. جلد چهارم این مجموعه تحت عنوان شهر قاتلان (City of Killers) نیز تابستان سال آینده روانه بازار خواهد شد.