تب داغ «هوش مصنوعی‌نمایی» در بازار سهام؛ شرکت‌هایی که لاف می‌زنند و نهادی که فقط نگاه می‌کند!

در ماه اوت، گری اتکینسون (مدیرعامل شرکت Algorhythm Holdings — که قبلاً دستگاه کارائوکه تولید می‌کرد و حالا خودش را فعال حوزه لجستیک هوش مصنوعی می‌نامد) به سرمایه‌گذاران گفت که ترازنامه شرکت بسیار قدرتمند است و بیش از ۶ میلیون دلار پول نقد در حساب‌هایش دارد. اما در کمال تعجب، ترازنامه ارائه‌شده در همان بیانیه نشان می‌داد شرکت فقط زیر ۵ میلیون دلار نقدینگی آزاد و قابل‌خرج دارد و حدود ۳ میلیون دلار هم پول نقد مسدودشده دارد که دستش به آن نمی‌رسد! در این گزارش هرگز مشخص نشد اتکینسون این رقم ۶ میلیون دلار را چطور محاسبه کرده است. علاوه بر این، ترازنامه نشان می‌داد که در طول یک سال آینده، بدهی‌های این شرکت حدود ۱٫۵ میلیون دلار از کل نقدینگی در دسترسش بیش‌تر خواهد شد؛ یعنی شرکت ممکن است از پس پرداخت قبوض و هزینه‌های جاری‌اش هم برنیاید.

سرمایه‌گذاران خیلی زود متوجه این تناقض شدند. طبق داده‌های پایگاه پیگیری اخبار سهام StockTitan، ارزش سهام Algorhythm در همان روز ۱۷ درصد سقوط کرد. جالب اینجاست که در ماه فوریه، وقتی این شرکت از یک ابزار هوش مصنوعی برای صنعت ترابری رونمایی کرد، ارزش سهامش ناگهان ۴۵۰ درصد اوج گرفته بود! آنها در ۷ اکتبر هم از یک ادعای تازه پرده برداشتند: فرآیندی جدید برای تولید شبانه‌روزی انرژی‌های تجدیدپذیر!

سرمایه‌گذاران شرکت‌های کوچکی که یک‌شبه تغییر برند داده و به دنیای هوش مصنوعی پریده‌اند، معمولاً هیچ راهی برای راستی‌آزمایی این ادعاها ندارند. مثلاً شرکت CCHH که در نزدک فهرست شده و رستوران‌های زنجیره‌ای Chicken Claypot در مالزی را می‌چرخاند، در ماه ژوئیه اعلام کرد که یکی از زیرمجموعه‌هایش قراردادی سه‌ساله و ۵۰ میلیون دلاری برای نگهداری مراکز داده در مالزی امضا کرده است؛ قراردادی که هویت مشتری آن به بهانه بند محرمانگی (NDA) پنهان ماند. در این بیانیه حتی مشخص نیست چند مشتری وجود دارد؛ اول از «چندین مشتری استراتژیک» حرف می‌زند و کمی بعد فقط به «مشتری نام‌برده‌نشده» اشاره می‌کند! بیانیه ادعا می‌کند مدیران شرکت «ارتباطات عمیقی در صنعت مراکز داده» دارند، اما درست در خط بعد می‌گوید شرکت امیدوار است بتواند «تجربه عملیاتی، ارتباط با تأمین‌کنندگان و اعتبار لازم میان مشتریان» را در این حوزه کسب کند! نه نامی از نیروهای متخصص در میان است، نه شریکی معرفی شده و نه سابقه کاری در حوزه دیتاسنتر وجود دارد. ارزش سهام CCHH از آن زمان بیش از ۷۰ درصد افت کرده و سهامداری که می‌خواهد بداند این قرارداد اصلاً واقعیت دارد یا نه، هیچ مدرکی جز ادعای خود شرکت ندارد.

در مارس ۲۰۲۴، کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا (SEC) به شرکت‌های سهامی عام صراحتاً درباره ادعاهای کذب در مورد هوش مصنوعی هشدار داد. گوربیر گروال (Gurbir Grewal)، مدیر بخش اجرای احکام وقت SEC در آن زمان، گفته بود ناشران سهام عمومی که درباره به‌کارگیری هوش مصنوعی ادعاهایی مطرح می‌کنند، باید کاملاً مراقب اظهارات نادرستی باشند که می‌تواند تصمیم‌گیری‌های مالی سهامداران را تحت تأثیر قرار دهد. با این حال از آن زمان تاکنون، کمیسیون تنها علیه یک شرکت بورسی اعلام جرم کرده است: شرکت فناوری رستورانی Presto Automation. تازه این سازمان به پرستو اجازه داد در ژانویه ۲۰۲۵ بدون پرداخت حتی یک دلار جریمه به مصالحه برسد. از سوی دیگر، گزارش سالانه اجرای احکام این نهاد که در آوریل تحت مدیریت پل اتکینز (Paul Atkins) منتشر شد، فقط یک‌بار نام هوش مصنوعی را در پرونده اتهامات بنیان‌گذار استارتاپی به نام Nate آورده است. به این ترتیب، سرمایه‌گذارانی که فریب تغییر مسیر ناگهانی شرکت‌های کوچک به سمت هوش مصنوعی را خورده‌اند، عملاً دست‌تنها مانده‌اند.

ادعاهای دروغین و آشکاری که کمیسیون بورس آمریکا بررسی کرده است

کمیسیون بورس آمریکا فقط زمانی به سراغ آنچه خودش «هوش مصنوعی‌نمایی» یا لاف هوش مصنوعی (AI washing — ادعای دروغین استفاده از فناوری‌هایی که شرکت عملاً آنها را ندارد) می‌نامد می‌رود که دروغ بودن ادعاها کاملاً مثل روز روشن باشد. اولین اهداف این نهاد در مارس ۲۰۲۴، مشاوران سرمایه‌گذاری بودند که به مشتریانشان وعده هوش مصنوعی خیالی می‌دادند. شرکت تورنتویی Delphia بین سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳ ادعا می‌کرد داده‌های کاربران را به الگوریتم‌های هوش مصنوعی و یادگیری ماشین می‌دهد تا بهترین گزینه‌ها را برای سرمایه‌گذاری گلچین کند؛ اما بررسی‌های کمیسیون مشخص کرد این شرکت اصلاً چنین قابلیتی در بساط ندارد! گری گنسلر (Gary Gensler)، رئیس وقت کمیسیون بورس در آن دوران گفت: «مشاوران مالی نباید با ادعای واهی استفاده از مدل‌های هوش مصنوعی سر مردم کلاه بگذارند؛ این دست هوش مصنوعی‌نمایی‌ها مستقیماً به سرمایه‌گذاران آسیب می‌زند.»

کمیسیون بورس در برخورد با بنیان‌گذاران استارتاپ‌ها پا را فراتر گذاشت و آنها را مستقیماً به دروغ‌گویی آشکار و سوءاستفاده از نام هوش مصنوعی برای پیشبرد فریبکاری‌هایشان متهم کرد. در ژوئن ۲۰۲۴، این سازمان علیه ایلیت راز (Ilit Raz)، بنیان‌گذار استارتاپ Joonko که مدعی بود با هوش مصنوعی برای شرکت‌ها کارمند پیدا می‌کند، به اتهام کلاهبرداری حداقل ۲۱ میلیون دلاری از سرمایه‌گذاران اعلام جرم کرد. به گفته این نهاد، راز با ادعای داشتن بیش از ۱۰۰ مشتری و درآمد بالای ۱ میلیون دلار، رضایت‌نامه‌های جعلی از مشتریان به سرمایه‌گذاران نشان داده و حتی برای قانع کردن یکی از سرمایه‌گذاران شکاک، صورت‌حساب‌های بانکی و قراردادهای ساختگی جعل کرده بود! گروال در این باره گفت: «ما معتقدیم راز همان کلاهبرداری‌های سنتی و قدیمی را در پوستین اصطلاحات مد روز و پرزرق‌وبرقی مثل هوش مصنوعی و اتوماسیون پیاده کرده است.»

اما راستی‌آزمایی ادعاهای رستوران زنجیره‌ای Chicken Claypot به مراتب سخت‌تر از پرونده استارتاپ راز است. شرکت CCHH مبلغ ۵۰ میلیون دلاری قرارداد را در بخش «بیانیه‌های آینده‌نگر» آورده است؛ یعنی همان بخش از گزارش‌ها که شرکت از قبل اعلام می‌کند ممکن است پیش‌بینی‌هایش غلط از آب دربیاید! این ترفند به آنها اجازه می‌دهد تا قرارداد ۵۰ میلیون دلاری نگهداری دیتاسنتر را صرفاً یک امیدواری تلقی کنند، نه پولی که واقعاً به دستشان رسیده است. شرکت مذکور از ماه ژوئیه تاکنون نه نامی از مشتری آورده و نه از پیشرفت کاری خبر داده است؛ بدون این اطلاعات هم کمیسیون بورس هیچ راهی برای اثبات واقعی بودن یا نبودن این قرارداد ندارد.

سکوت معنادار رهبری جدید کمیسیون بورس آمریکا درباره هوش مصنوعی‌نمایی

کمیسیونرهای فعلی بورس آمریکا ترجیح می‌دهند پرونده‌های بسیار کم‌تر و محدودتری را نسبت به دوران پیشین دنبال کنند. اتکینز در آوریل گفت: «کمیسیون در سال گذشته به رویکرد قانون‌گذاری از طریق بگیروببندهای اجرایی پایان داده و مأموریت خود را دوباره روی وظایف اصلی متمرکز کرده است.» او تأکید کرد که تمرکز نیروهای این سازمان حالا روی «کلاهبرداری، دستکاری بازار و سوءاستفاده از اعتماد عمومی» معطوف شده است. مارک اویدا (Mark Uyeda) که پیش از اتکینز به عنوان سرپرست این نهاد فعالیت می‌کرد و اکنون کمیسیونر است نیز تأکید کرد از «فاصله گرفتن از ابزار‌های تنبیهی برای سیاست‌گذاری و بازگشت به روال سنتی کمیسیون» حمایت می‌کند.

هوش مصنوعی هنوز هم در فهرست اهداف کمیسیون بورس قرار دارد، اما صرفاً به عنوان ابزاری برای کلاهبرداری! این سازمان در فوریه ۲۰۲۵ یک واحد تخصصی فناوری‌های سایبری و نوظهور متشکل از ۳۰ کارشناس کلاهبرداری و وکیل راه‌اندازی کرد و کلاهبرداری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی و یادگیری ماشین را در صدر اولویت‌های هفت‌گانه این واحد گذاشت. با این حال در این اطلاعیه هیچ اشاره‌ای به‌اصطلاح «هوش مصنوعی‌نمایی» (AI washing) نشد. نه اتکینز و نه اویدا در گزارش اجرایی آوریل به این موضوع اشاره نکردند؛ گزارشی که حتی نقلقولی از هیچ مدیر اجرایی در آن دیده نمی‌شد. در واقع تمامی هشدارهای صادرشده برای شرکت‌های بورسی درباره لاف زدن در زمینه هوش مصنوعی، مربوط به دوران ریاست گری گنسلر بوده است.

کارشناسانی از کمیسیون بورس که هنوز ادعاهای هوش مصنوعی را زیر ذره‌بین می‌برند، عمدتاً مدیران مالی و کارگزاران را بررسی می‌کنند، نه رستوران‌های زنجیره‌ای فهرست‌شده در نزدک را! بخش نظارت و بازرسی این نهاد صرفاً دفاتر مشاوران سرمایه‌گذاری، صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک، کارگزاری‌ها و شرکت‌های تسویه حساب را بررسی می‌کند. بر اساس یک گزارش تحلیلی از مؤسسه حسابرسی بیکر تیلی (Baker Tilly)، به بازرسان برای سال مالی ۲۰۲۶ ابلاغ شده که بررسی کنند آیا «اظهارات و افشاگری‌های شرکت‌ها با عملکرد و نظارت‌های واقعی آنها» درباره هوش مصنوعی همخوانی دارد یا خیر. به بیان ساده، بازرسان فقط چک می‌کنند که آیا حرف‌های مدیر یک صندوق مالی به مشتریان با واقعیت ابزار‌های فناورانه‌اش می‌خواند یا نه؛ و مشخص است شرکت‌هایی مثل CCHH یا Algorhythm در دایره این نظارت‌ها قرار نمی‌گیرند.

سهامدارانی که باید خودشان کلاهشان را سفت بچسبند!

البته این سکوت نظارتی به این معنا نیست که سهامداران دست روی دست گذاشته‌اند. سرمایه‌گذاران سر ادعاهای پوچ هوش مصنوعی بیش‌تر از هر سوژه داغ دیگری شکایت کرده‌اند؛ طوری که طبق گزارش مؤسسه پژوهشی Cornerstone Research (که شکایت‌های حوزه بورس را با همکاری دانشکده حقوق استنفورد ثبت می‌کند)، تنها در سال ۲۰۲۵ تعداد ۱۶ شکایت گروهی فدرال در این باره ثبت شده است. جالب اینجاست شرکت‌هایی که هدف این شکایت‌ها قرار گرفتند، در مجموع حدود ۱٫۶ تریلیون دلار از ارزش بازار خود را از دست دادند!

با این حال ممکن است موج شکایت‌ها علیه شرکت‌های بزرگ هم به مرور فروکش کند. جوزف گراندفست (Joseph Grundfest)، کمیسیونر سابق SEC و استاد حقوق استنفورد، در ژانویه خاطرنشان کرد: «دادخواهی‌های خصوصی و شکایت‌های مردمی معمولاً پشت سر اقدامات انضباطی کمیسیون بورس حرکت می‌کنند؛ بنابراین اگر کمیسیون از شرکت‌های کمتری شکایت کند، مسیر این موج‌ها کوتاه‌تر می‌شود و شرکت‌های کمتری با شکایت‌های زنجیره‌ای مواجه خواهند شد.»

در چنین شرایطی، سرمایه‌گذاران خرد چاره‌ای ندارند جز اینکه به توصیه خود کمیسیون عمل کنند: یعنی خودشان بروند و گزارش‌های مالی و رسمی شرکت‌ها را موشکافی کنند! در ژانویه ۲۰۲۴، دفتر آموزش سرمایه‌گذاران این نهاد به همراه انجمن ناظران اوراق بهادار ایالتی (NASAA) و سازمان نظارت بر صنعت مالی (FINRA) هشدار داد که ادعاهای کذب درباره توانمندی محصولات هوش مصنوعی یک شرکت بورسی، می‌تواند نشانه‌ای از ترفند «پامپ و دامپ» (باد کردن قیمت سهام و فروش سهم پیش از سقوط آزاد آن) باشد. این هشدار تأکید داشت که سهام شرکت‌های با ارزش بازار بسیار پایین (میکروکپ‌ها) بیش از بقیه آسیب‌پذیرند و از سرمایه‌گذاران خواست گزارش‌های رسمی شرکت‌ها را با دقت بخوانند و با رقبایشان مقایسه کنند.

سهامدارانی که طبق همین توصیه، گزارش سه‌ماهه شرکت Algorhythm به کمیسیون بورس را در ماه اوت خواندند، خیلی زود فهمیدند که نقدینگی این تولیدکننده سابق کارائوکه حتی تا یک سال دیگر هم دوام نمی‌آورد و خطر ورشکستگی بیخ گوش آن است! در حالی که اتکینسون در بیانیه مطبوعاتی همان ماه، ترازنامه را «بسیار قدرتمند» خوانده بود و کلمه‌ای از این خطرات به زبان نیاورد. در روز‌هایی که مدیران ارشد کمیسیون بورس در برابر لاف‌زنی شرکت‌ها درباره هوش مصنوعی سکوت کرده‌اند، صورت‌های مالی رسمی شرکت‌ها شاید تنها جایی باشد که سهامداران می‌توانند حقایقی را که مدیران عامل پنهان کرده‌اند، به چشم ببینند.