تب هوش مصنوعی آمریکا در فیلیپین؛ احداث قطب ۴۰ میلیارد دلاری تراشه به بهای آوارگی بومیان

در شرایطی که مذاکرات آمریکا و فیلیپین برای احداث یک قطب نیمه‌رسانا به وسعت ۴ هزار اِیکر (حدود ۱۶۰۰ هکتار) در منطقه تارلاک بدون جلب رضایت قطعی ساکنان به پیش می‌رود، روستاهای قوم بومی آئتا (Aeta) با خطر تخلیه و آوارگی روبه‌رو شده‌اند.

ایالات متحده و فیلیپین در حال برنامه‌ریزی برای ایجاد یک «منطقه امنیت اقتصادی» به وسعت ۴ هزار اِیکر در «نیو کلارک سیتی» استان تارلاک هستند که هدف آن تثبیت زنجیره تأمین نیمه‌رساناها و هوش مصنوعی میان دو کشور و متحدانشان است. مذاکرات برای دستیابی به یک توافق‌نامه چارچوب تا اواسط سال ۲۰۲۶ همچنان در جریان بوده و ارزیابی‌های فنی در حالی آغاز شده است که جوامع ساکن در این اراضی هنوز چشم‌انتظار شنیده شدن صدای خود هستند.

وعده‌های روی کاغذ

برآوردهای رسمی بسیار چشمگیرند، اما صرفاً تخمین‌های دولتی هستند، نه دستاوردهای محقق‌شده.

سازمان توسعه و تبدیل پایگاه‌های فیلیپین (BCDA) پیش‌بینی کرده است که قطب «Pax Silica» می‌تواند ۴۰ تا ۷۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری خارجی جذب کند و بین ۱۳۰ تا ۱۹۰ هزار فرصت شغلی به وجود آورد. از سوی دیگر، طبق قوانین فیلیپین کسب‌وکارهای خارجی اجازه دارند زمین‌های تجاری و صنعتی را تا سقف ۹۹ سال اجاره کنند؛ نکته مهمی که به‌ندرت در مواد تبلیغاتی این پروژه دیده می‌شود.

آنچه آمارها بازگو نمی‌کنند

میزان منابع مورد نیاز برای این قطب فناورانه، سؤالات جدی فراوانی ایجاد کرده که هنوز هیچ پاسخ مستقلی به آنها داده نشده است.

طبق اعلام مقامات BCDA، برآورد مصرف برق این مجموعه حدود ۳ گیگاوات است. مسئولان پروژه ابتدا آن را متکی به انرژی خورشیدی معرفی می‌کردند، اما گزارش‌های بعدی نشان داد که ترکیبی از انرژی خورشیدی و گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) پیشنهاد شده است؛ امری که نشان می‌دهد راهبرد تأمین انرژی هنوز کاملاً بلاتکلیف و نامشخص است.

توصیف چنین ترکیبی به‌عنوان انرژی «پاک و سبز» بیشتر یک ادعای تبلیغاتی است تا یک نتیجه‌گیری مهندسی. تولید برق خورشیدی نیز به زمین گسترده، ظرفیت ذخیره‌سازی، زیرساخت‌های انتقال و تجهیزاتی نیاز دارد که تبعات زیست‌محیطی آنها باید به‌صورت مستقل ارزیابی شود.

بر اساس برآوردهای BCDA، نیاز آبی این قطب بین ۶۵ تا ۹۰ میلیون لیتر در روز تخمین زده می‌شود. مقامات می‌گویند با گسترش فناوری و تأسیسات، این رقم ممکن است تا ۳۰۰ میلیون لیتر در روز نیز افزایش یابد و ادعا می‌کنند که منبع اصلی تأمین آن، جمع‌آوری و ذخیره‌سازی آب باران در تأسیسات مهار آب خواهد بود.

منتقدان با تردید می‌پرسند که آیا این سامانه می‌تواند در فصل خشک فیلیپین—زمانی که کشاورزان منطقه لوزون مرکزی نیز شدیداً به آب آبیاری نیاز دارند—پاسخگوی عطش صنایع باشد یا خیر. تا زمان انتشار این گزارش، هنوز هیچ مطالعه امکان‌سنجی مستقلی برای تأیید کارآمدی و پایداری سیستم ذخیره آب باران انجام نگرفته است.

زمین چه کسی، رضایت چه کسی؟

جوامع آئتا روایت دولت درباره ساکنان این اراضی و سرنوشت آنها را به‌شدت رد می‌کنند.

محل پیشنهادی این پروژه در محدوده پایگاه نظامی سابق آمریکا در کلارک واقع شده است؛ منطقه‌ای که جوامع بومی آئتا نسل‌ها پیش از ساخت آن پایگاه نظامی در آن سکونت داشته‌اند. نقشه‌برداری‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که ساخت‌وسازهای برنامه‌ریزی‌شده دست‌کم سه روستای قوم آئتا را تحت تأثیر مستقیم قرار خواهد داد.

فردیناند مارکوس جونیور، رئیس‌جمهور فیلیپین، مدعی شده است که هیچ جامعه بومی یا آرامستان تاریخی در پی این پروژه جابه‌جا نخواهد شد؛ اما شواهد و اظهارات ساکنان محلی روایتی کاملاً متفاوت را آشکار می‌سازد: اهالی منطقه می‌گویند از هم‌اکنون به آنها ابلاغ شده که باید محل زندگی خود را ترک کنند.

سازمان BCDA اصرار دارد که این پروژه در زمین‌های دولتی ساخته می‌شود و هیچ سند رسمی مبنی‌بر «قلمرو اجدادی» برای این منطقه ثبت نشده است. اما این استدلال نیازمند بررسی دقیق‌تر است؛ چراکه اخذ سند رسمی قلمرو اجدادی در نظام اداری فیلیپین مستلزم ارائه نقشه‌های دقیق، شجره‌نامه‌ها، داده‌های سرشماری و شهادت‌های کتبی متعدد است و جوامع آئتا دهه‌ها است که درگیر این فرآیند پیچیده اداری بوده‌اند و به نتیجه نرسیده‌اند.

فقدان سند کاغذی رسمی بیشتر نشان‌دهنده دست‌وپاگیر بودن بروکراسی اداری است، نه نفی سکونت تاریخی یا حقوق عرفی مشروع این مردم. این دو گزاره کاملاً از یکدیگر متمایزند و خلط کردن آنها، مسیر پاسخگویی شفاف را منحرف می‌کند.

جونا یانگ، دانشمند و فعال محیط‌زیست از سازمان AGHAM، پس از درگیری پلیس با معترضان در جریان همایش سرمایه‌گذاران در مانیل تأکید کرد: «ما می‌خواهیم دولت مارکوس و سرمایه‌گذاران خشم ناشی از این اقدامات را ببینند؛ آنها منابع و زمین‌های ما را غصب می‌کنند.» در این تظاهرات، فعالان محیط‌زیست، دانشمندان و ساکنان آسیب‌دیده حضور داشتند؛ پلیس از زخمی شدن چند مأمور خبر داد و فعالان نیز از ضرب‌وجرح و بازداشت معترضان توسط نیروهای امنیتی پرده برداشتند.

مسئولیت‌پذیری واقعی چگونه تعریف می‌شود؟

گام‌های مشخص و قابل‌اجرایی وجود دارند که می‌توانند مسیر پیشبرد این پروژه را به‌شکل بنیادین اصلاح کنند.

پیش از آنکه تعهدات ساخت‌وساز تثبیت شوند، ارزیابی‌های مستقل زیست‌محیطی باید نهایی شوند، نه اینکه پس از تعیین چارچوب‌های اصلی پروژه به آن ضمیمه گردند. جلب واقعی «رضایت آگاهانه، آزادانه و قبلی» از جوامع بومی آئتا با انکارهای یک‌جانبه دولت قابل جایگزینی نیست. انتشار عمومی مطالعات امکان‌سنجی پیرامون تقاضای برق و آب امری بسیار دیرهنگام است و سازوکارهای پاسخگویی باید پیامدهای عملی و الزام‌آوری پس از ورود سرمایه‌های خارجی به‌همراه داشته باشند.

قطب «Pax Silica» می‌تواند به الگویی برای مناطق صنعتی عصر هوش مصنوعی در سراسر کشورهای هم‌پیمان تبدیل شود؛ اما اینکه آیا این الگو، حقوق جامعه میزبان را که بار هزینه‌های آن را به دوش می‌کشد به رسمیت می‌شناسد یا خیر، همچنان سؤالی بی‌جواب است؛ پاسخی که به این بستگی دارد که آیا نظارت و بازبینی‌های مستقل زودتر از ریخته شدن بتن‌ها به محل پروژه خواهند رسید یا نه.