شورش vibe coding علیه ادوبی و مایکروسافت؛ آیا ابزار‌های هوش مصنوعی حریف غول‌های نرم‌افزاری می‌شوند؟

در عصر داغ و پرهیجان vibe coding — یعنی ساخت اپلیکیشن‌های موبایل و دسکتاپ تنها با اتکا به هوش مصنوعی — دیر یا زود سر و کله افرادی پیدا می‌شد که دست به ساخت نسخه‌های رایگان نرم‌افزارهای پرطرفدار بزنند. حالا این اتفاق دقیقاً رخ داده است؛ همین ماه بود که یکی از کاربران شبکه اجتماعی ردیت (Reddit) اعلام کرد توانسته نسخه‌های رایگانی از برنامه‌های محبوب اما به شدت گران‌قیمت ادوبی (Adobe) و مایکروسافت (Microsoft) را با هوش مصنوعی خلق کند.

مغز متفکر پشت این پروژه، مهندس نرم‌افزاری به نام برندون توماس (Brandon Thomas) است که با نام کاربری «u/ai_art_is_art» در ردیت فعالیت می‌کند؛ جایی که ابزارهایش برای نخستین بار حسابی توجه علاقه‌مندان به دنیای هوش مصنوعی را به خود جلب کرد. توماس تاکنون ۱۳ برنامه رایگان و متن‌باز را روی وب‌سایت خود به نام ArtCraft منتشر کرده است. هدف این برنامه‌ها، شبیه‌سازی قابلیت‌های کلیدی و کاربردی نرم‌افزارهای مطرح ادوبی و مایکروسافت مثل فتوشاپ، ورد و پاورپوینت است؛ برنامه‌هایی که توماس نام‌های جالبی مثل PhotoCraft، WordCraft و DeckCraft را برای آن‌ها انتخاب کرده است.

تب و تاب vibe coding این روز‌ها میان توسعه‌دهندگان نرم‌افزار و عاشقان هوش مصنوعی حسابی بالا گرفته و باعث شده سیل عظیمی از اپلیکیشن‌های ساخته‌شده با هوش مصنوعی به سمت فروشگاه‌های اپ استور اپل و گوگل پلی روانه شوند. با این وجود، نگرانی‌های جدی و عمیقی درباره کارایی واقعی، امنیت اطلاعاتی و پایداری بلندمدت برنامه‌های ساخته‌شده به شیوه vibe coding وجود دارد. حتی شرکت اپل در ماه‌های اخیر برخی از برنامه‌هایی را که به کاربران در vibe coding کمک می‌کردند، به دلیل عدم پایبندی به قوانین توسعه‌دهندگان از اپ استور خود حذف کرده است.

اما در شرایط فعلی که هزینه‌های زندگی افزایش یافته و غول‌های باسابقه فناوری هم مدام در حال بالا بردن قیمت اشتراک‌های خود هستند، وجود یک جایگزین ارزان‌قیمت یا رایگانِ توسعه‌یافته با هوش مصنوعی برای فتوشاپ یا مایکروسافت ورد، می‌تواند گزینه‌ای فوق‌العاده وسوسه‌انگیز برای کاربرانی باشد که از پرداخت مداوم هزینه‌های سنگین اشتراک خسته شده‌اند.

البته این نخستین باری نیست که رقبا تلاش می‌کنند با غول‌های قدیمی نرم‌افزار مانند ادوبی و مایکروسافت سرشاخ شوند. در حال حاضر ابزار‌هایی مثل کانوا (Canva)، افینیتی (Affinity) و کپ‌کات (CapCut) از محبوب‌ترین جایگزین‌های ادوبی برای تولید و ویرایش محتوا به شمار می‌روند و شرکت‌های گوگل و اپل نیز هر کدام نسخه‌های اختصاصی خود را از ابزار‌های اداری مایکروسافت روانه بازار کرده‌اند.

با این حال، تفاوت بزرگ برنامه‌های ساخته‌شده با vibe coding در پروژه ArtCraft و سایر ابزار‌های مشابه این است که به کاربران امکان می‌دهند از سرازیر کردن پول و از آن مهم‌تر، داده‌های شخصی خود به حساب غول‌های بزرگ فناوری جلوگیری کنند. برای نمونه، اجرای یک مدل هوش مصنوعی متن‌باز روی سیستم شخصی خودتان، در مقایسه با استفاده از یک سرویس ابری مبتنی بر اشتراک، کنترل بسیار بیشتری روی امنیت و حریم خصوصی داده‌ها در اختیارتان می‌گذارد.

با وجود همه این مزایا، کارشناسان امنیتی اکیداً توصیه می‌کنند مثل هر برنامه دیگری، پیش از اجرای این نرم‌افزارها حتماً سیاست‌های امنیتی و حفظ حریم خصوصی آن‌ها را بررسی کنید؛ موضوعی که در خصوص برنامه‌های متولدشده از دل vibe coding اهمیت دوچندان پیدا می‌کند.

بلیک استیماک (Blake Stimac)، متخصص و کارشناس حوزه vibe coding در این زمینه می‌گوید: «vibe coding شاید فرایند جایگزینی ابزار‌های قدیمی نرم‌افزاری را فوق‌العاده ساده کند، اما از نظر حقوقی و قانونی با علامت سؤال‌های بزرگی روبه‌رو است. کدی که به عنوان یک راه‌حل موقت و دم‌دستی برای شما عالی کار می‌کند، درست از همان لحظه‌ای که بخواهید آن را با دنیا به اشتراک بگذارید، می‌تواند به سرعت تبدیل به یک میدان جنگ حقوقی شود.»

نمایندگان پروژه‌های ArtCraft و ادوبی تاکنون به درخواست‌ها برای اظهار نظر واکنشی نشان نداده‌اند و شرکت مایکروسافت نیز از هرگونه اظهار نظر در این باره خودداری کرده است.

آیا vibe coding به عمر نرم‌افزارهای قدیمی پایان می‌دهد؟

بسیار بعید است که اپلیکیشن‌های خلق‌شده با vibe coding به تنهایی بتوانند غول‌های جاافتاده‌ای مثل ادوبی و مایکروسافت را از پا بیندازند. با این حال، این موج نوظهور نارضایتی روزافزون کاربران از این شرکت‌ها را به وضوح نشان می‌دهد؛ به ویژه در دورانی که قیمت اشتراک‌ها مدام بالا‌تر می‌رود و برنامه‌ها پر از قابلیت‌های سنگین و غیرضروری هوش مصنوعی شده‌اند.

در ماه مارس، شرکت ادوبی برای حل و فصل یک پرونده قضایی فدرال با دولت آمریکا به توافقی ۱۵۰ میلیون دلاری دست یافت؛ پرونده‌ای که در آن ادعا شده بود این غول نرم‌افزاری کاربران را با کارمزدهای پنهان و یک فرایند لغو اشتراک عمدی و بسیار پیچیده در دام طرح‌های اشتراکی خود گرفتار کرده است. طبق مفاد این توافق، ادوبی ملزم به پرداخت ۷۵ میلیون دلار جریمه مدنی و ارائه ۷۵ میلیون دلار خدمات رایگان به کاربران آسیب‌دیده شد، هرچند این شرکت کماکان هرگونه تخلفی را انکار می‌کند.

مایکروسافت نیز با وجود انتقادات و واکنش‌های منفی قابل توجه کاربران، دستیار هوش مصنوعی خود یعنی کوپایلوت (Copilot) را در سرتاسر اکوسیستم نرم‌افزاری‌اش تزریق کرده است. هرچند ردموندی‌ها اخیراً به دلیل بازخوردهای منفی مجبور شدند چند مورد از قابلیت‌های هوش مصنوعی ویندوز را عقب بکشند و حذف کنند، اما همچنان با سرمایه‌گذاری‌های میلیاردی با تمام قوا به توسعه هوش مصنوعی ادامه می‌دهند.

جذابیت اصلی ArtCraft و دیگر برنامه‌های متن‌باز ساخته‌شده با vibe coding در این است که به کاربران اجازه می‌دهند برنامه‌ها را مطابق نیاز خود شخصی‌سازی کنند و از زیر بار هزینه‌های سنگین اشتراک شانه خالی کنند. منطق ماجرا برای علاقه‌مندان به فناوری کاملاً روشن است: اگر فقط به قابلیت‌های اصلی این برنامه‌ها نیاز دارید و می‌توانید خودتان آن‌ها را به صورت رایگان راه‌اندازی کنید، چه دلیلی دارد سراغ خرید اشتراک گران‌قیمت ادوبی کریتیو کلود (Adobe Creative Cloud) یا مایکروسافت آفیس بروید؟

البته این شرایط برای همه کاربران صدق نمی‌کند. اول از همه، بسیاری از افراد وقت یا تخصص کافی ندارند تا سر از نحوه دانلود، نصب و پیکربندی یک برنامه متن‌باز هوش مصنوعی درآورند. از سوی دیگر، کسب‌وکارها و تولیدکنندگان حرفه‌ای محتوا به احتمال زیاد همچنان به سراغ تضمین‌های امنیتی و پشتیبانی شرکتی ادوبی و مایکروسافت خواهند رفت، حتی اگر این تضمین‌ها همیشگی و صددرصدی نباشند؛ همان ضرب‌المثل معروف انگلیسی که می‌گوید شرّ آشنا، بهتر از خیر ناشناخته است!