ورود بنیاد ویکیمدیا به پرونده نیویورک تایمز و OpenAI؛ هشدار درباره خطر تصمیم‌های افراطی برای وب آزاد

گردانندگان دانشنامه ویکی‌پدیا بر این باورند که هرگونه تصمیم افراطی و یکجانبه در دادگاه، می‌تواند آینده وب آزاد و تبادل باز اطلاعات را به خطر بیندازد.

بنیاد ویکیمدیا به پرونده شکایت کپی رایت نیویورک تایمز علیه OpenAI و مایکروسافت وارد شد. مدیران ویکی‌پدیا با ثبت لایحه‌ای مشورتی در دادگاه، خواستار نگاهی دقیق و موشکافانه به این پرونده شدند؛ شکایتی که به‌دنبال تعیین این مسئله است که آیا استفاده این دو غول فناوری از محتوای منتشرشده در نیویورک تایمز برای اهدافی نظیر آموزش مدل‌های هوش مصنوعی، نقض قوانین حق نشر به‌شمار می‌رود یا خیر.

روزنامه نیویورک تایمز استدلال می‌کند که شرکت‌هایی مثل OpenAI نباید اجازه دسترسی نامحدود و رایگان به تمام مطالب منتشرشده آن‌ها را داشته باشند. در مقابل، OpenAI و مایکروسافت معتقدند آموزش و به‌کارگیری مدل‌های هوش مصنوعی بر پایه‌ی داده‌های عمومی برای پیشرفت فناوری ضرورت دارد و بنابراین این اقدام کاملاً در چارچوب اصل «استفاده منصفانه» (Fair Use) قرار می‌گیرد.

با این حال، بنیاد ویکیمدیا به‌دنبال یافتن راه سومی در این مناقشه است. لایحه مشورتی این بنیاد با مایکروسافت و OpenAI هم‌راستا است و اشاره می‌کند که تعریفی بسیار سختگیرانه از استفاده منصفانه می‌تواند سدی در برابر نوآوری‌های فناورانه ایجاد کند. اما در عین حال یادآور می‌شود که حکمی مبتنی بر استفاده منصفانه مطلق و بدون قیدوشرط نیز به بسته شدن فضای وب منجر خواهد شد؛ جایی که دانش بشری به‌دلیل «نبود منابع دست دوم در دسترس» به‌شدت تضعیف می‌شود.

موضع جایگزین و پیشنهادی ویکی‌پدیا، اصل استفاده منصفانه را به دو کاربرد مشخص برای شرکت‌های هوش مصنوعی محدود می‌کند: نخست، سناریوهای خاص آموزش مدل‌ها و دوم، روشی به نام «تولید مبتنی بر بازیابی» یا همان RAG. این فناوری خروجی مدل‌های زبانی بزرگ (LLM) را از طریق ارجاع به پایگاه‌های دانش معتبر در خارج از داده‌های آموزشی اولیه بهبود می‌بخشد. البته بنیاد ویکیمدیا تأکید می‌کند که اگر یک مدل زبانی بدون ذکر منبع و انتساب دقیق، صرفاً به بازتولید مقالات قبلی بپردازد، از فناوری RAG حمایت نخواهد کرد.

درباره جزییات آموزش مدل‌ها نیز بنیاد ویکیمدیا استدلال می‌کند که استفاده از محتوای دارای کپی رایت تنها زمانی باید استفاده منصفانه محسوب شود که هدف آن «آموزش مدل‌های زبانی بزرگی باشد که محصولی نوین و متمایز از منابع اولیه خلق می‌کنند». جالب است بدانید که خود ویکی‌پدیا به‌عنوان یکی از باکیفیت‌ترین مجموعه داده‌ها برای آموزش مدل‌های زبانی شناخته می‌شود.

استیون لاپورت (Stephen LaPorte)، مدیر ارشد حقوقی بنیاد ویکیمدیا در این رابطه نوشت: «حکمی که اصول استفاده منصفانه را با دقت پیاده‌سازی نکند، پایداری دانش آزاد را تهدید خواهد کرد و مانع توسعه فناوری‌های متن‌باز می‌شود؛ وضعیتی که در هر دو حالت دسترسی همگانی به اطلاعات را خدشه‌دار می‌کند. دادگاه باید بداند که ویکی‌پدیا حاصل فرآیندی مشارکتی است و برای شکوفایی خود، نیازمند بنیادی محکم از دانش انسانی باز و در دسترس همگان خواهد بود.»

انتظار می‌رود حکم اختصاری این دادگاه در آینده‌ای نزدیک صادر شود. این دعوای حقوقی تنها یکی از ده‌ها پرونده مشابهی است که در محاکم قضایی پیگیری می‌شوند، اما بی‌تردید می‌تواند رویه‌ای تعیین‌کننده و ماندگار برای کل صنعت به‌جا بگذارد.