عصر ممنوعیت هوش مصنوعی و شبکه‌های اجتماعی؛ چرا مسدودسازی و ممنوعیت جواب نمی‌دهد؟

وقتی در سال ۱۹۲۰ مصرف الکل در آمریکا به کلی ممنوع شد، مردم راه‌های مختلفی برای ادامه نوشیدن پیدا کردند؛ از رفتن یواشکی به میخانه‌های مخفی در زیرزمین‌های تاریک گرفته تا گرفتن نسخه‌های پزشکی ساختگی برای خرید مشروبات الکلی به اسم دارو.

تا سال ۱۹۳۳، یعنی زمانی که قانون‌گذاران بالاخره تسلیم شدند و الکل را قانونی اعلام کردند، میزان مصرف مردم تقریباً به ۷۰ درصد دوران پیش از ممنوعیت برگشته بود.

شکست کامل قانون منع الکل در تغییر عادات مردم، درس عبرت بزرگی است؛ آن هم درست در دوره‌ای که شرکت‌های فناوری و دولت‌ها به‌شدت به دنبال ایجاد محدودیت در استفاده از نرم‌افزارهای فراگیر مثل شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی برای کودکان و نوجوانان هستند.

در ماه‌های اخیر، شرکت متا زنجیره‌ای از محدودیت‌های تازه را برای کاربران نوجوان اینستاگرام و فیسبوک اعلام کرد، شهر نیویورک عملاً استفاده از هوش مصنوعی را در کلاس‌های درس مدارس دولتی ممنوع ساخت، و پیشگامان صنعت هوش مصنوعی هم از دولت فدرال خواسته‌اند برای روند توسعه مدل‌ها چارچوب و محدودیت بگذارد.

اما این اقدامات با وجود نیت‌های خیرخواهانه‌ای که پشت آن‌هاست، ممکن است نتیجه‌ای کاملاً برعکس داشته باشند و کاربران را به سمت پلتفرم‌های بدون نظارت و فاقد سازوکارهای ایمنی هل بدهند.

اوتارا آنانتاکریشنان، استاد فناوری در دانشگاه واشینگتن، در این باره می‌گوید: «نگرانی اصلی من از این ممنوعیت‌ها این است که مردم به سمت فضاهای زیرزمینی کشیده شوند. وقتی کاربران در فضای آنلاین وارد بخش‌های زیرزمینی و پنهان می‌شوند، اتفاقات ناخوشایندی می‌افتد؛ اتفاقاتی واقعاً وحشتناک!»

به گفته آنانتاکریشنان، داده‌ها به‌وضوح نشان می‌دهند ممنوعیت‌های سفت‌وسخت روی فناوری‌هایی که مردم به استفاده از آن‌ها عادت کرده‌اند، به‌ندرت جواب می‌دهد. حالا هم که ابزار‌هایی مثل فیلترشکن‌ها و VPN وجود دارند که به کاربران اجازه می‌دهند موقعیت مکانی واقعی خود را پنهان کنند، چنین ممنوعیت‌هایی تقریباً بی‌فایده و پوچ شده‌اند.

محدودیت‌ها و ناکارآمدی ممنوعیت شبکه‌های اجتماعی

آنانتاکریشنان توضیح می‌دهد پژوهش‌های او کاربردهای گسترده‌ای دارند و به‌ویژه روی مسئله مسدودسازی شبکه‌های اجتماعی به خوبی صدق می‌کنند.

او درباره این نوع ممنوعیت‌ها می‌گوید: «مردم در هر صورت راهی برای دور زدن محدودیت پیدا می‌کنند. اجرای عملی و اجباری کردن چنین قوانینی فوق‌العاده دشوار است.»

در پژوهشی که در ماه آوریل منتشر شد، آنانتاکریشنان و همکارانش دریافتند زمانی که وب‌سایت‌های مخصوص بزرگسالان سامانه راستی‌آزمایی سن را پیاده‌سازی کردند، کاربران بلافاصله به سایت‌هایی مهاجرت کردند که چنین محدودیتی نداشتند.

در این مقاله پژوهشی آمده است: «این الگو نشان می‌دهد که قوانین راستی‌آزمایی سن مانع از استفاده کاربران نشدند، بلکه فقط باعث جابه‌جایی آن‌ها از پلتفرم‌های دارای محدودیت به سمت وب‌سایت‌های بدون محدودیت شدند.»

سال گذشته، استرالیا دسترسی کودکان و نوجوانان زیر ۱۶ سال به تمامی برنامه‌های شبکه‌های اجتماعی را ممنوع کرد. اما همان‌طور که کیتی نوتوپولوس، تحلیل‌گر حوزه فناوری اشاره می‌کند، این تصمیم سخت‌گیرانه عملاً کوچک‌ترین بازدهی و اثری نداشته است.

شرکت کاستودیو (Qustodio) که در زمینه توسعه ابزار‌های نظارت والدین فعالیت می‌کند، در گزارشی اعلام کرد طی چند ماه، نوجوانان مجدداً با آماری مشابه دوران پیش از ممنوعیت به اینترنت برگشتند؛ آن هم بیش‌تر با وارد کردن سن نادرست یا وصل شدن از طریق VPN.

ماه گذشته نیز شرکت متا برای مختومه کردن یک پرونده قضایی تاریخی درباره اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی، توافق کرد مجموعه‌ای از محدودیت‌ها را برای کاربران نوجوان اینستاگرام و فیسبوک به اجرا بگذارد.

از جمله این محدودیت‌ها می‌توان به تعیین سقف استفاده روزانه دو ساعت برای افراد زیر ۱۸ سال، قفل خودکار برنامه‌ها در طول شب برای کاربران کم‌سن‌وسال، و توقف ارسال نوتیفیکیشن‌ها در ساعات حضور در مدرسه اشاره کرد.

با وجود اینکه متا تلاش کرد پلتفرم‌های رقیب در حوزه ویدیوهای کوتاه مثل تیک‌تاک و یوتیوب را هم به اعمال محدودیت‌های مشابه ترغیب کند، اما تا این لحظه خبری از اجرای چنین تدابیری از سوی آن‌ها نبوده است.

آنانتاکریشنان یادآور می‌شود که بدون وجود یک قانون‌گذاری هماهنگ و یکپارچه در کل صنعت فناوری، کاربران نوجوان به‌سرعت به پلتفرم‌های دیگری کوچ می‌کنند که هیچ‌گونه محدودیتی برای آن‌ها قائل نمی‌شوند.

او تأکید می‌کند: «عوض کردن پلتفرم و جابه‌جایی در شبکه اینترنت فوق‌العاده ساده است.»

موج محدودیت‌ها و سدسازی جلوی هوش مصنوعی

مدارس شهرهای نیویورک و لس‌آنجلس که به ترتیب بزرگ‌ترین مناطق آموزشی ایالات متحده محسوب می‌شوند، ماه گذشته هر دو از اعمال محدودیت‌های تازه برای استفاده از هوش مصنوعی مولد در کلاس‌های درس خبر دادند.

در مورد نیویورک، دانش‌آموزان مقاطع ابتدایی و دوره اول متوسطه روی دستگاه‌های متعلق به مدرسه هیچ دسترسی به برنامه‌های هوش مصنوعی مولد نخواهند داشت. دانش‌آموزان دبیرستانی هم سالانه در دو درس «سواد هوش مصنوعی» شرکت می‌کنند و تنها در چارچوب‌های آموزشی مشخص و محدودی اجازه دسترسی به ابزار‌های هوش مصنوعی را خواهند داشت.

با این حال، بسیاری از کارشناسان هشدار داده‌اند که این توقف و ممنوعیت موقت باعث می‌شود دانش‌آموزان نیویورکی بدون هیچ نظارت و قاعده‌ای به سراغ استفاده مخفیانه از هوش مصنوعی بروند.

کری رودریگز، بنیان‌گذار و رئیس اتحادیه ملی والدین، در این خصوص توضیح می‌دهد: «دانش‌آموزان خارج از محیط مدرسه و آموزش دارند از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند.»

او در ادامه می‌گوید: «بچه‌ها از هر ترفندی برای دور زدن سیستم استفاده خواهند کرد و بد‌تر از آن، پنهانی و بیش‌ازحد در استفاده از این ابزار‌ها غرق می‌شوند. من خودم پنج پسر دارم و هر بچه‌ای را که می‌شناسم، چت‌بات ChatGPT را روی گوشی خودش نصب کرده است.»

رودریگز تأکید می‌کند که ترجیح می‌دهد به‌جای پاک کردن صورت‌مسئله، سیاست‌هایی در زمینه هوش مصنوعی وضع شود که نحوه استفاده مسئولانه، اصولی و ایمن از این ابزار‌ها را به دانش‌آموزان آموزش دهد.

درس‌هایی که باید از دوران ممنوعیت گرفت

البته این مقایسه تا حدی محدودیت‌های خودش را دارد. یک قرن پیش، طبیعتاً امکان این وجود نداشت که با روشن کردن یک فیلترشکن از یک فروشگاه آنلاین نوشیدنی سفارش دهید! راه‌های دور زدن قانون در آن روزگار کاملاً مجرمانه بودند و به عملیات‌های پیچیده و خطرناک قاچاق محموله‌ها از کانادا یا حوزه دریای کارائیب و فرار از دست مأموران مخفی فدرال نیاز داشتند.

علاوه بر این، تغییر قانون اساسی برای ممنوع کردن یک محصول، اقدامی بسیار ریشه‌ای‌تر و سنگین‌تر از آن است که مثلاً چند شرکت تولیدکننده تصمیم بگیرند محدودیت‌هایی را برای خدمات خود تعیین کنند.

با همه این‌ها، شباهت‌های بسیار تأمل‌برانگیزی میان این دو دوره وجود دارد. الکل درست مانند اینستاگرام یا ابزار‌های هوش مصنوعی، بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی روزمره مردم بود و هست؛ هرچند امروزه مصرف الکل کاهش پیدا کرده است.

با این حال، میزان استفاده از شبکه‌های اجتماعی همچنان در اوج قرار دارد. بر اساس نتایج نظرسنجی مؤسسه گالوپ در سال ۲۰۲۳، حدود ۵۱ درصد از نوجوانان آمریکایی روزانه بیش از ۴ ساعت از وقت خود را در شبکه‌های اجتماعی می‌گذرانند.

حالا با وجود روش‌های بسیار ساده برای دور زدن فیلترها و محدودیت‌ها، شرکت‌های فناوری و دولت‌ها متوجه خواهند شد که گفتن «ممنوع است» روی کاغذ خیلی راحت‌تر از اجرای عملی آن است.

آنانتاکریشنان در جمع‌بندی صحبت‌هایش می‌گوید: «وقتی طعم راحتی و آسایش یک فناوری زیر زبانتان برود و بعد بخواهند آن را از شما بگیرند، مردم هر طور شده راهی پیدا می‌کنند تا دوباره به همان راحتی و دسترسی برگردند.»