خیانت با چت‌بات هوش مصنوعی؛ حقوق خانواده با چالشی تازه روبه‌رو می‌شود

تصور کنید برای بررسی وضعیت آب‌وهوا تبلت همسرتان را برمی‌دارید، اما ناگهان با رشته‌ای از پیام‌های متنی عاشقانه روبه‌رو می‌شوید. قلبتان تند می‌زند و احساس می‌کنید به شما خیانت شده است. با این حال، با دقت بیشتر متوجه موضوعی عجیب‌تر می‌شوید: این گفتگوها میان شریک زندگی شما و یک هوش مصنوعی همدم رخ داده است، نه انسانی دیگر.

این ماجرا شاید شبیه به فیلم‌نامه‌ای از سریال Black Mirror به نظر برسد، اما چنین رویدادهایی اکنون با بسامد بیشتری رخ می‌دهند. به گزارش وب‌سایت AOL.com، مردی با نام مستعار مار در فضای مجازی تعریف کرده است که یک شب پس از خوابیدن همسرش، گوشی او را برداشت و وارد برنامه‌ای شد که کاملاً بی‌خطر به نظر می‌رسید، اما با هفته‌ها گفتگوی صمیمانه میان همسرش و یک چت‌بات هوش مصنوعی روبه‌رو شد. این گفتگوها شامل ایفای نقش‌های عاشقانه، ابراز علاقه و خیال‌پردازی‌های مفصل درباره بزرگ کردن دو فرزند خیالی مشترک بود؛ ماجرایی که در آن هیچ انسان دیگری حضور نداشت و طرف مقابل تنها یک الگوریتم هوشمند بود.

اگر خود را جای این فرد یا هر شخص دیگری در چنین موقعیتی بگذاریم، این پرسش بنیادین پیش می‌آید که آیا چنین رفتاری واقعاً مصداق خیانت است؟ و اگر پاسخ مثبت باشد، این پدیده چه تأثیری بر آینده حقوق خانواده خواهد گذاشت؟ شاید مناسب‌ترین جا برای یافتن پاسخ، سیلیکون‌ولی باشد؛ کانون اصلی توسعه فناوری‌هایی که همدم‌های هوش مصنوعی را با ویژگی‌هایی تا این حد شبیه به انسان خلق می‌کنند.

برای بررسی این پرسش‌ها، ایمی لافلین، بنیان‌گذار و مدیر مؤسسه حقوقی Laughlin Legal در سیلیکون‌ولی که در مرکز تحولات عصر هوش مصنوعی فعالیت می‌کند، دیدگاه‌های خود را مطرح کرده است. جایی که مدل‌های پیشرو عرضه می‌شوند و هر روز برای جذب سرمایه و رسیدن به ابرهوش رقابت می‌کنند. لافلین در این باره می‌گوید: «هوش مصنوعی در حال نفوذ به صمیمانه‌ترین بخش زندگی ما، یعنی روابط شخصی است. مردم دیگر نه فقط برای دریافت اطلاعات یا تسهیل کارهای روزمره، بلکه برای پر کردن تنهایی و حتی تجربه روابط عاشقانه به سراغ هوش مصنوعی می‌روند.»

هنگامی که رابطه عاشقانه با هوش مصنوعی به موضوعی حقوقی تبدیل می‌شود

سیلیکون‌ولی در ایالت کالیفرنیا واقع شده است؛ ایالتی که در آن طلاق بدون نیاز به اثبات تقصیر انجام می‌شود. این یعنی همسری در موقعیت داستان بالا، برای پایان دادن به زندگی مشترک نیازی به اثبات خطا یا خیانت طرف مقابل ندارد و این موضوع نشان می‌دهد ماجراهای عاطفی با هوش مصنوعی شاید اثر مستقیمی بر اصل طلاق نداشته باشند. با این حال، لافلین نگاه دیگری دارد: «دادگاه‌های کالیفرنیا معمولاً توجهی به علت جدایی ناشی از خیانت ندارند، اما این به معنای بی‌اهمیت بودن رابطه با هوش مصنوعی نیست. اگر یکی از طرفین بخش قابل توجهی از منابع مالی مشترک را صرف ارتباط با هوش مصنوعی کند یا این رابطه بر شیوه والدگری و سلامت روانی فرزندان آسیب بزند، این حقایق پیامدهای حقوقی ملموسی خواهند داشت.»

هم‌اکنون نشانه‌هایی از تأثیر این واقعیت جدید بر نگاه محاکم قضایی دیده می‌شود. بر اساس گزارش رسانه Futurism، این پرسش مطرح است که آیا وابستگی افراطی به هوش مصنوعی می‌تواند دلیلی برای سلب حضانت فرزندان باشد؟ در دعواهای حضانت، کاملاً محتمل است که قضات صلاحیت و قضاوت والدی را که گفتگوهای صمیمانه با چت‌بات دارد زیر سؤال ببرند؛ موضوعی که نحوه وقت‌گذرانی والد با فرزند را نیز با تردید مواجه می‌کند. این نشریه همچنین خاطرنشان می‌کند که در برخی ایالت‌ها مانند ویسکانسین و اوکلاهما، خیانت اقدامی غیرقانونی و حتی در ردیف جرایم سنگین با مجازات جریمه نقدی یا حبس است. اینکه آیا ارتباط با همدم هوش مصنوعی مصداق خیانت در قانون شناخته خواهد شد یا خیر، هنوز مشخص نیست.

آیا گفتگوهای چت‌بات می‌توانند به مدرک دادگاهی تبدیل شوند؟

جنبه دیگری از هوش مصنوعی که می‌تواند بر روند پرونده‌های آینده حقوق خانواده اثر بگذارد، موضوع ادله اثبات دعوا است. بر کسی پوشیده نیست که افراد روزبه‌روز بیشتر به هوش مصنوعی اعتماد می‌کنند، سؤالات شخصی خود را از آن می‌پرسند و اطلاعات محرمانه‌ای را فاش می‌کنند که شاید حتی به همسر خود نگویند. لافلین در این زمینه توضیح می‌دهد: «مکالمات ثبت‌شده با هوش مصنوعی احتمالاً به میدان نبرد جدیدی در پرونده‌های طلاق و حضانت تبدیل خواهند شد. برخلاف ارتباط با وکیل دادگستری، گفتگو با چت‌بات هوش مصنوعی معمولاً تحت پوشش امتیاز محرمانگی میان وکیل و موکل قرار نمی‌گیرد؛ هرچند دسترسی به این مکالمات ممکن است با قوانین حریم خصوصی و سایر حمایت‌های قانونی محدود شود. نکته جالب‌تر اینکه مقررات ادله اثبات درباره آنچه انسان به هوش مصنوعی می‌گوید، می‌تواند با آنچه مدل به انسان پاسخ می‌دهد، تفاوت‌های اساسی داشته باشد.»

تاریخچه مکالمات احساسی میان کاربر و هوش مصنوعی تنها ردی نیست که این پیوندهای نوظهور بر جای می‌گذارند؛ ردپای مالی نیز یکی دیگر از عوامل چالش‌برانگیز است. پلتفرم‌های همدم هوش مصنوعی اعم از Grok، ChatGPT یا Replika معمولاً حق اشتراک ماهانه دریافت می‌کنند. علاوه بر آن، پلن‌های ویژه و حتی امکان ارسال هدایای مجازی نیز در آنها وجود دارد. در مناطقی که دارایی‌های زوجین پس از ازدواج مشترک تلقی می‌شود، پرداخت این مبالغ می‌تواند بر احکام مالی طلاق اثر بگذارد.

به گفته نیکول نوتزو، وکیل و از سهام‌داران مؤسسه حقوقی Nuzzo Law, APC، انسان بودن یا نبودن طرف مقابل لزوماً تحلیل دادگاه را دگرگون نمی‌کند: «قانون حق برابر مدیریت و کنترل اموال مشترک را به هر دو همسر می‌دهد، اما زوج‌ها نسبت به یکدیگر تعهدات امانی از جمله وفاداری و حسن نیت مالی دارند. بنابراین صرف‌نظر از اینکه رابطه با انسانی دیگر باشد یا با یک بات هوش مصنوعی، مصرف دارایی‌های مشترک در این مسیر می‌تواند ادعای بازپرداخت هزینه به نفع دارایی‌های خانواده را توجیه کند.»

مرز جدید روابط انسانی با هوش مصنوعی

موضوع بعدی، مسئله شخصیت حقوقی هوش مصنوعی است. در حال حاضر، دادگاه‌ها هوش مصنوعی را صرفاً یک ابزار می‌دانند، نه یک شخص. با این حال، ممکن است این رویکرد در آینده پایدار نماند. بر اساس گزارش Courthouse News Service، دادگاه استیناف حوزه نهم ایالات متحده در یکی از احکام اخیر خود تأیید کرده است که با پیشرفته‌تر شدن این فناوری، درک حقوقی از سیستم‌های مبتنی بر ایجنت‌های هوش مصنوعی بی‌تردید دگرگون خواهد شد. لافلین نیز دیدگاه مشابهی دارد: «امروزه شرکت‌های تجاری را برای مقاصد مشخصی به‌عنوان اشخاص حقوقی به رسمیت می‌شناسیم؛ بنابراین شخصیت حقوقی صرفاً به انسان‌ها محدود نمی‌شود. اکنون نیز مسئولیت‌پذیری حقوقی ایجنت‌ها در دادگاه‌ها به چالش کشیده شده است. با خودمختارتر شدن هوش مصنوعی، انکار شکل‌هایی از شخصیت حقوقی برای آن دشوار خواهد بود؛ موضوعی که پرسش‌های مهمی را درباره توانایی این سامانه‌ها برای مالکیت، انعقاد قرارداد یا پذیرش مسئولیت مدنی برمی‌انگیزد.»

افزوده شدن کالبد فیزیکی به هوش مصنوعی، پیچیدگی ماجرا را دوچندان می‌کند؛ به‌ویژه که انقلاب رباتیک هنوز در ابتدای راه است. در ماجراهای بررسی‌شده، چالش‌های خانوادگی ناشی از تعاملات صرفاً دیجیتالی با همدم‌های هوش مصنوعی بودند. حال اگر افراد حاضر باشند با هویت‌هایی که حتی وجود فیزیکی ندارند روابط عاطفی برقرار کنند، در صورت تجسم هوش مصنوعی در کالبدی شبیه به انسان با اندام‌های واقعی، گرایش به برقراری ارتباط با آنها تا چه اندازه شدت خواهد گرفت؟

شرکت رباتیک چینی UBTech هم‌اکنون در حال عرضه ربات‌های انسان‌نمای بسیار طبیعی است. مایکل تام، مدیر برند UWorld در شرکت UBTech، در این باره گفته بود ربات‌های بیونیک این مجموعه می‌توانند برای تمام عمر همدم انسان باشند. این ربات‌های انسان‌نما که قیمت مدل پایه آنها ۱۱۹ هزار و ۸۰۰ یوان (حدود ۱۷ هزار و ۶۰۰ دلار) و نسخه پیشرفته اولترا ۹۹۰ هزار یوان (حدود ۱۴۵ هزار و ۷۰۰ دلار) اعلام شده است، صرفاً ظاهری شبیه انسان ندارند، بلکه همراه با ادعایی مشخص عرضه می‌شوند: بر اساس ادعای این شرکت، این ربات هرگز به شما خیانت نخواهد کرد، همواره وفادار خواهد ماند و شما را بدون قید و شرط دوست خواهد داشت.

تعیین مرزها پیش از وقوع بحران در رابطه

در شرایطی که ابهامات فراوانی شیوه دوست داشتن، ازدواج و جدایی را در جامعه دگرگون کرده است، شاید عده‌ای گمان کنند که پاسخ این معماها در دل خود فناوری نهفته است. اما لافلین دیدگاه دیگری دارد و توصیه می‌کند به اصلی ساده‌تر بازگردیم: گفتگو با شریک زندگی. او پیشنهاد می‌دهد: «زوج‌ها باید همان‌گونه که درباره وفاداری، شبکه‌های اجتماعی و مرزهای عاطفی گفتگو می‌کنند، درباره هوش مصنوعی نیز با هم به توافق برسند. اینکه چه چیزی مصداق یک رابطه نامناسب با هوش مصنوعی است؟ آیا ایفای نقش‌های عاشقانه مجاز است؟ یا اشتراک‌گذاری جزئیات صمیمانه زندگی زناشویی با یک چت‌بات چه حکمی دارد؟»

شاید چنین گفتگوهایی دشوار باشند و حتی به اختلاف نظر یا تنش بینجامند، اما بروز این چالش‌ها قابل انتظار است. بر خلاف الگوریتم‌ها که جهان را به‌صورت صفر و یک می‌بینند، روابط انسانی پیچیده و پرفرازونشیب است؛ با این حال، همین روابط ارزشمندند و باید برای حفظ آنها تلاش کرد. گاهی شاید به حضور یک ماشین نیاز باشد تا این حقیقت بنیادین را به یادمان بیاورد.