شبکه برق چگونه در برابر حملات هوش مصنوعی مقاومت می‌کند؟ پاشنه آشیل تأسیسات کوچک شهری

«نیک لاولر»، مدیرعامل شرکت خدمات آب و برق شهری لیتلتون در ایالت ماساچوست، در نوامبر ۲۰۲۳ تماس مأمور اف‌بی‌آی (FBI) را که قصد داشت نفوذ هکرهای وابسته به دولت چین به شبکه این شرکت را اطلاع دهد، قطع کرد. مأمور پلیس فدرال روز جمعه و هم‌زمان با آغاز تعطیلات شکرگزاری با لاولر تماس گرفته بود و آدرس ایمیل شخصی‌اش را می‌خواست تا لینکی برای او بفرستد. لاولر در گفت‌وگو با نشریه رجیستر گفت: «همه‌چیز شبیه یکی از همان کلاهبرداری‌های تلفنی رایج با نام مایکروسافت به نظر می‌رسید.» او پس از مشاجره لفظی با مأمور، حاضر به باز کردن لینک نشد و تلفن را قطع کرد؛ اما وقتی خودش با دفتر بوستون اف‌بی‌آی تماس گرفت، دقیقاً همان مأمور پشت خط پاسخ داد.

هکرهای پشت این نفوذ، اعضای گروه «ولت تایفون» (Volt Typhoon) بودند؛ گروهی برجسته با حمایت دولت چین. برای لاولر قابل درک نبود که چرا چنین گروه پیشرفته‌ای باید برای تأسیسات خدماتی لیتلتون و شهرک همسایه‌اش، باکسبرو، که روی‌هم‌رفته فقط حدود ۱۵ هزار نفر جمعیت دارند، وقت بگذارد. او توضیح می‌دهد: «ما خطوط انتقال نیرو را در اختیار نداریم و صرفاً یک شرکت توزیع محلی هستیم. درست است که ما بخشی از شبکه سراسری برق محسوب می‌شویم، اما از مدار خارج شدن لیتلتون تأثیر گسترده‌ای ندارد. هرگز تصور نمی‌کردیم اینجا هدف چنین حمله‌ای قرار بگیرد.»

نفوذگرها از طریق یک آسیب‌پذیری در فایروال فورتی‌گیت (FortiGate) وارد شبکه شده بودند؛ مشکلی که شرکت سازنده، یعنی فورتی‌نت (Fortinet)، در دسامبر ۲۰۲۲ وصله امنیتی آن را منتشر کرده بود، اما شرکت پیمانکار پشتیبانی کامپیوترهای لیتلتون هرگز این به‌روزرسانی را نصب نکرده بود. طبق گزارش مرکز اشتراک اطلاعات امنیتی صنعت آب (WaterISAC)، هکرها در زمان تماس اف‌بی‌آی حدود ۱۰ ماه بود که درون شبکه حضور داشتند. لاولر می‌گوید: «نمی‌توان گفت بخش‌های فنی مهندسی یا پست‌های توزیع برق ما آسیب دیدند، اما آن‌ها به سرورهای ما دسترسی پیدا کرده بودند.» سنسورهای شرکت امنیت صنعتی دراگوس (Dragos) که در اوت ۲۰۲۳ روی شبکه تجهیزات این تأسیسات نصب شده بود، ترافیک مشکوک و ناشناخته‌ای شامل ارتباط با آی‌پی‌های چین را ثبت کردند و پس از هشدار اف‌بی‌آی، لاگ‌های این سنسورها دقیقاً مسیر و زمان رفت‌وآمد نفوذگران را مشخص ساختند. لاولر در گفت‌وگو با انجمن برق عمومی آمریکا (APPA) که بودجه دولتی نصب این سنسورها را تأمین کرده بود گفت: «دقیقاً همان‌جا بود که عمق فاجعه و واقعیت تهدید را لمس کردیم.»

حمله به لیتلتون نمایی عینی از همان سناریوهای وحشتناکی است که کارشناسان هنگام هشدار درباره خطرات هوش مصنوعی برای آینده بشر تصویر می‌کنند؛ با این تفاوت که به‌جای هکرهای انسانی، یک ماشین نفوذ را پیش ببرد. اکنون هوش مصنوعی بخش عمده‌ای از این کار را انجام می‌دهد: شرکت آنتروپیک در نوامبر ۲۰۲۵ اعلام کرد یک گروه هکری تحت حمایت دولت چین، از ابزار جدید این شرکت موسوم به Claude Code برای اجرای ۸۰ تا ۹۰ درصد مراحل یک کارزار هکری تمام‌عیار استفاده کرده است. بر اساس گزارش مؤسسه آموزشی امنیت سایبری SANS، این کارزار مبتنی بر هوش مصنوعی حدود ۳۰ سازمان مختلف را هدف قرار داد. با این حال، اگر هوش مصنوعی قصد داشته باشد برق یک شهر را قطع کند، با همان لایه‌های دفاعی روبه‌رو می‌شود که متولیان شبکه برق طی سال‌ها برای مقابله با هکرهای انسانی ایجاد کرده‌اند؛ دیوارهای دفاعی مستحکمی که در غول‌های بزرگ انرژی به‌خوبی برپا شده‌اند، اما در شرکت‌های کوچک شهری مانند لیتلتون، بیش از حد شکننده و نفوذپذیر هستند.

لایه‌های دفاعی شبکه برق که پس از خاموشی بزرگ اوکراین در سال ۲۰۱۵ شکل گرفتند

بخش عمده این تمهیدات دفاعی برای جلوگیری از تکرار همان اشتباهاتی طراحی شدند که هکرها در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۵ در اوکراین از آن‌ها سوءاستفاده کردند؛ رویدادی که در آن مهاجمان با به دست گرفتن کنترل مانیتورهای سه شرکت برق، جریان الکتریسیته حدود ۲۲۵ هزار مشترک را قطع کردند. حوالی ساعت ۳:۳۰ بعدازظهر، یکی از اپراتورهای شرکت پریکارپاتیاابل‌انرجو (Prykarpattyaoblenergo) با شگفتی دید که نشانگر ماوس روی صفحه بدون دخالت او حرکت می‌کند و کلیدهای مدارشکن را در پست توزیع برق یکی پس از دیگری قطع می‌سازد؛ هنگامی که او دستش را روی ماوس گذاشت، سیستم بلافاصله حساب کاربری او را بست و او را بیرون انداخت. نفوذگرها با استفاده از مشخصات کاربری سرقت‌شده، از طریق شبکه‌های خصوصی مجازی (VPN) که شبکه اداری شرکت را به سامانه‌های کنترل شبکه برق متصل می‌کرد، نفوذ کرده بودند. طبق تحلیل مشترک مؤسسه SANS و مرکز اشتراک اطلاعات صنعت برق آمریکا در سال ۲۰۱۶، این وی‌پی‌ان‌ها ظاهراً هیچ شرطی جز یک پسورد ساده نداشتند و هیچ سامانه‌ای هم ورود افراد غیرمجاز به شبکه کنترل را پایش نمی‌کرد.

امروزه بزرگ‌ترین اپراتورهای شبکه برق آمریکا موظف‌اند حیاتی‌ترین تجهیزات خود را پشت دیوارهای امنیتی ایزوله کنند و برای دسترسی به آن‌ها، فراتر از یک گذرواژه ساده تقاضا نمایند. سازمان قابلیت اطمینان برق آمریکای شمالی (NERC) که استانداردهای امنیتی این شبکه را تدوین می‌کند، در مقررات خود تصریح کرده است کامپیوترهای اداره‌کننده تجهیزات حساس باید درون محدوده‌ای قرار گیرند که این سازمان آن را «حریم امنیتی الکترونیکی» می‌نامد؛ منطقه‌ای کاملاً تفکیک‌شده که هرگونه اتصال به آن فقط از طریق یک درگاه (معمولاً فایروال) انجام می‌شود و تمام ترافیک‌های تأییدنشده را مسدود می‌کند. هر فردی که بخواهد از بیرون به شبکه وارد شود، باید از طریق یک کامپیوتر واسط مجزا، ارتباطی رمزگذاری‌شده برقرار کند و هویت خود را با تأیید دومرحله‌ای اثبات نماید؛ همان سازوکار حیاتی که شرکت‌های برق اوکراین از آن بی‌بهره بودند.

با این حال، فایروال توانایی شناسایی مهاجمی را که توانسته به درون سیستم نفوذ کند ندارد. در ژوئن ۲۰۲۵، نهادهای نظارتی فدرال قانونی را تصویب کردند که اپراتورهای شبکه را ملزم می‌کند ترافیک ردوبدل‌شده میان کامپیوترهای کنترلی داخلی خود را نیز زیر نظر بگیرند. کمیسیون فدرال تنظیم مقررات انرژی (FERC) اعلام کرد قوانین پیشین عمدتاً لایه‌های مرزی شبکه را پایش می‌کردند؛ رویکردی که به مهاجم اجازه می‌داد پس از عبور از مرز اولیه، حساب‌های کاربری مدیر سیستم را در دست بگیرد و بدون جلب توجه در شبکه جابه‌جا شود. گروه ولت تایفون دقیقاً با همین روش و از طریق ورود با حساب‌های واقعی کارکنان، استفاده از ابزارهای بومی خود سیستم‌ها و پاک کردن ردپاها و لاگ‌ها، ماه‌ها مخفی ماند.

جدی‌ترین آزمون این لایه‌های دفاعی از زمان حادثه اوکراین، در ۲۹ دسامبر ۲۰۲۵ در لهستان رخ داد؛ جایی که نفوذگران با شیوه‌ای بسیار مشابه به تأسیسات نفوذ کردند. طبق گزارش سکیوریتی‌ویک، تمام مراکز هدف قرارگرفته دارای فایروال‌های فورتی‌گیت شرکت فورتی‌نت متصل به اینترنت بودند که کماکان با رمزهای عبور پیش‌فرض کارخانه کار می‌کردند و هیچ‌گونه تأیید هویت دومرحله‌ای نداشتند. به گزارش مؤسسه مشاوره امنیت سایبری آمریکایی Ampyx Cyber که یافته‌های تحقیقات لهستان را جمع‌بندی کرده است، مهاجمان در مزارع بادی و خورشیدی، فایل‌های حیاتی مورد نیاز تجهیزات ایمنی را پاک کردند و دسترسی کارکنان خود مزارع را به تجهیزات شبکه بستند. در این حادثه توربین‌ها کماکان به چرخش ادامه می‌دادند، اما اپراتورهای شبکه محلی دیگر هیچ دید یا کنترلی روی آن‌ها نداشتند و هیچ‌کدام از این مزارع از نرم‌افزارهای پایش نفوذ روی کامپیوترهای خود بهره نمی‌بردند. در این میان، تنها در یک نیروگاه بزرگ تولید هم‌زمان برق و حرارت که به این نرم‌افزار مجهز بود، بدافزار پاک‌کننده داده‌های مهاجمان شناسایی و مسدود شد.

تأسیسات کوچک شبکه برق؛ حلقه‌های ضعیفی که از سخت‌گیرانه‌ترین قوانین معاف شده‌اند

سخت‌گیرانه‌ترین مقررات ایالات متحده صرفاً نیروگاه‌های عظیم و خطوط انتقال ولتاژ بالا را پوشش می‌دهند، در حالی که مزارع بادی، نیروگاه‌های خورشیدی و شرکت‌های خدمات شهری که مدام هدف نفوذ قرار می‌گیرند، عمدتاً خارج از شمول این دستورالعمل‌ها قرار دارند. «مارکوس مولر»، مدیر ارشد امنیت اطلاعات میدانی در شرکت نوزومی نتورکس (Nozomi Networks)، معتقد است آمریکا پیشرفته‌ترین قوانین امنیت انرژی جهان را دارد، اما این قوانین مراکز کوچک‌تر را نادیده می‌گیرند. او در گفت‌وگو با پایگاه لتیتود مدیا توضیح داد: «اگر تأسیساتی به اندازه کافی بزرگ نباشد، از منظر مقررات انطباق هیچ الزامی متوجه آن نیست.» مولر تأکید می‌کند که شاید از کار افتادن یک مرکز کوچک آسیب چندانی به کل شبکه وارد نکند، اما حمله هم‌زمان به چندین مرکز مشابه، درست مانند اتفاقی که در لهستان رخ داد، تهدیدی جدی برای پایداری کل شبکه سراسری برق خواهد بود.

دستورالعمل مصوب ژوئن ۲۰۲۵ که اپراتورهای شبکه را به نظارت بر ترافیک داخلی میان کامپیوترهای کنترلی ملزم می‌کند، صرفاً شامل سیستم‌هایی می‌شود که سازمان NERC آن‌ها را دارای بیشترین درجه اهمیت برای شبکه می‌داند، به‌علاوه سامانه‌هایی با رتبه متوسط که از بیرون شبکه شرکت قابل دسترس هستند. مجموعه‌ای که هیچ‌یک از این دو ویژگی را نداشته باشد، عملاً ملزم به رعایت این آیین‌نامه نیست. تأسیسات لیتلتون نیز سنسورهای پایش خود را فقط با تکیه بر یک برنامه با بودجه دولتی دریافت کرده بود. لاولر در این زمینه به انجمن برق عمومی آمریکا گفت: «ما به‌عنوان یک شرکت خدمات عمومی کوچک، اصلاً چنین نیروی متخصص و کادری برای راه‌اندازی چنین شبکه‌ای در اختیار نداریم.»

«رابرت ام. لی»، مدیرعامل شرکت امنیتی دراگوس که سنسورهای آن هکرهای لیتلتون را به دام انداخت، در فوریه به وب‌سایت د ریکورد اعلام کرد چند شرکت بزرگ برق در آمریکا اکنون قادرند ردپای گروه چینی ولت تایفون را شناسایی و پاکسازی کنند؛ با این حال او انتظار ندارد شرکت‌های آب و تأسیسات کوچک عمومی هرگز بتوانند به چنین سطحی از توانمندی برسند. گروه ولت تایفون پیش‌تر نشان داده است که تا چه عمقی می‌تواند در تأسیسات شهری نفوذ کند؛ در یک شرکت آب که نامش فاش نشده، نفوذگران ۹ ماه وقت صرف کردند تا به سروری دست یابند که مشخصات ورود به تصفیه‌خانه‌ها، چاه‌ها و یک پست توزیع برق را در خود ذخیره کرده بود. لی تأکید می‌کند: «طبق ارزیابی من، با روندی که اکنون شاهدیم، باید این واقعیت را بپذیریم که بخشی از زیرساخت‌های ما هم‌اکنون آلوده شده‌اند و کماکان در معرض خطر و آلودگی باقی خواهند ماند.»

ورود هوش مصنوعی به این عرصه، نفوذ به این رخنه‌ها را بسیار سریع‌تر و ارزان‌تر می‌کند. در سناریویی که آنتروپیک شرح داده است، مدل هوش مصنوعی Claude اهداف را نقشه‌برداری کرد، کدهای نفوذ را نوشت و نام‌های کاربری و رمزها را سرقت کرد، در حالی که نیروی انسانی صرفاً در مواقع اندکی وارد عمل می‌شد. البته این مدل گذرواژه‌هایی ساختگی و ناموجود نیز ابداع می‌کرد؛ خطاهایی که به گفته آنتروپیک، همچنان مانعی جدی بر سر راه حملات کاملاً خودکار و بدون دخالت انسان به شمار می‌روند. لی خاطرنشان می‌کند: «این فناوری قطعاً سطح دانش عملیاتی لازم برای اجرای یک حمله سایبری را به‌شدت پایین آورده است.»

نکته تأمل‌برانگیز این است که هیچ‌کدام از هکرها در اوکراین، لیتلتون یا لهستان برای نفوذ به کشف آسیب‌پذیری‌های پیچیده و تازه روز صفر (Zero-day) نیازی نداشتند. در اوکراین، مهاجمان از اتصالات امنی وارد شدند که تنها به یک رمز سرقت‌شده متکی بود؛ در لیتلتون، از رخنه‌ای عبور کردند که سازنده فایروال پیش‌تر وصله آن را منتشر کرده بود؛ و در لهستان نیز از فایروال‌هایی بهره بردند که هنوز با پسوردهای پیش‌فرض کارخانه کار می‌کردند. یک هوش مصنوعی هم برای پیشبرد سناریوی خود دقیقاً به همین قبیل روزنه‌ها نیاز دارد.

اگرچه نهادهای تنظیم‌گر دستور داده‌اند نظارت‌ها به کامپیوترهای مدیریت‌کننده احراز هویت و دسترسی کاربران نیز گسترش یابد، اما هنوز گزارشی از تصویب و اجرای نهایی این مقررات منتشر نشده است. برای خانواده‌هایی که برق و آب آشامیدنی خود را از چنین تأسیسات محلی کوچکی دریافت می‌کنند، کشف به‌موقع مهاجمان تنها بر دوش انگشت‌شمار کارکنانی است که این شرکت‌ها توان مالی استخدامشان را دارند؛ و در این میان، یک هوش مصنوعی نسبت به یک هکر انسانی، زمان بسیار کمتری برای شناسایی و واکنش در اختیار این نیروها باقی خواهد گذاشت.