هوش مصنوعی با تحلیل ۳۷۰۰ خواب راز رویاها را برملا کرد؛ ذهن انسان واقعیت را بازسازی می‌کند

پژوهشگران با بهره‌گیری از هوش مصنوعی و تحلیل بیش از ۳۷۰۰ گزارش از رویاها و رویدادهای زمان بیداری دریافته‌اند که مغز انسان در طول شب، به‌جای بازپخش صرف واقعیت، دست به بازآفرینی و ترکیب خلاقانه تجربیات می‌زند.

محققان دانشکده مطالعات پیشرفته IMT در لوکای ایتالیا، با استفاده از پردازش زبان طبیعی (NLP) بیش از ۳۷۰۰ گزارش رویا و تجربیات بیداری مربوط به ۲۸۷ فرد بزرگسال را بررسی کردند. یافته‌های آن‌ها نشان می‌دهد خواب‌ها نه نویزهای تصادفی ذهن هستند و نه تکرار موبه‌موی اتفاقات روزمره؛ بلکه مغز در طول خواب، خاطرات، احساسات، مکان‌های آشنا و حتی احتمالات خیالی را بازیافت می‌کند و از دل آن‌ها سناریوهایی کاملاً جدید می‌سازد.

در این مطالعه پژوهشی که در ژورنال علمی Communications Psychology منتشر شده است، دفترچه خاطرات دو هفته‌ای رویاها و تجربیات روزانه شرکت‌کنندگان با داده‌های شخصیتی، کیفیت خواب، توانایی‌های شناختی و ویژگی‌های روانی آن‌ها ترکیب شد. تیم پژوهشگران با استفاده از ابزارهای پردازش زبان طبیعی، ساختار معنایی گزارش‌های مربوط به بیداری و رویاهای شبانه را با یکدیگر مقایسه کردند.

در این تحلیل مشخص شد محیط‌های روزمره نظیر محل کار، بیمارستان و کلاس‌های درس، با فضاهای کاملاً نامرتبط، زاویه‌های دید متغیر یا محیط‌های ناآشنا ترکیب می‌شوند و حتی برهه‌های مختلف زندگی یک فرد می‌توانند در قالب یک صحنه واحد ادغام شوند. این یافته‌ها نشان می‌دهند خواب‌ها بیش از آنکه بازتاب ساده واقعیت باشند، آن را از اجزای آشنای زندگی از نو بازسازی می‌کنند.

گزارش‌های ثبت‌شده از رویاها همچنین با ویژگی‌های شخصیتی و نگرش شرکت‌کنندگان ارتباط معناداری داشت. کسانی که ذهنشان بیشتر دچار سرگردانی و پرش افکار می‌شد، خواب‌هایی را گزارش کردند که با سرعت بالا از یک صحنه به صحنه دیگر جهش می‌کرد. در مقابل، افرادی که رویاها را از نظر فردی معنادار می‌دانستند، تجربیاتی بسیار زنده‌تر، عمیق‌تر و ملموس‌تر را روایت کرده‌اند.

تیم محققان علاوه بر این، گزارش‌های رویایی را بررسی کردند که در دوران قرنطینه همه‌گیری کووید-۱۹ توسط پژوهشگران دانشگاه سَپینزای رم جمع‌آوری شده بود. در مقایسه با گزارش‌های جدیدتر، خواب‌های دوران قرنطینه به‌شکل چشمگیری حاوی اشاره‌های پرشمار به حبس، موانع فیزیکی، محدودیت‌ها و هیجانات شدید بودند؛ واقعیتی که از شرایط دشوار زندگی مردم در آن روزها حکایت دارد.

والنتینا الچه (Valentina Elce)، نویسنده اصلی این مقاله پژوهشی، می‌گوید: «یافته‌های ما نشان می‌دهد رویاها صرفاً بازتابی از گذشته نیستند، بلکه فرآیندی پویا به شمار می‌روند که با هویت فردی و شرایط زیسته ما شکل می‌گیرند. ما با پیوند دادن داده‌های کلان و روش‌های محاسباتی توانستیم الگوهایی را در محتوای رویاها شناسایی کنیم که شناسایی آن‌ها در گذشته بسیار دشوار بود.»

این دستاورد همچنین از افق‌های تازه‌ای برای کاربرد هوش مصنوعی در علوم شناختی پرده برمی‌دارد. پژوهشگران به‌جای خواندن دستی و دسته‌بندی هزاران گزارش رویا، از پردازش زبان طبیعی برای شناسایی سریع الگوها در کل مجموعه‌داده استفاده کردند. ارزیابی‌های این نرم‌افزار تطابق فوق‌العاده‌ای با تحلیل‌های داوران انسانی مستقل داشت؛ موضوعی که ثابت می‌کند ابزارهای محاسباتی می‌توانند انجام مطالعات گسترده پیرامون خواب و روان انسان را بسیار سریع‌تر و کم‌زحمت‌تر کنند.

البته پیش از آنکه از ابزارهایی مانند ChatGPT بپرسید چرا دندان‌پزشکتان در خواب به رئیستان تبدیل شده بود، باید در نظر داشت که این پژوهش محدودیت‌های مشخصی دارد. این تحقیق به حافظه شرکت‌کنندگان و توصیف دقیق آن‌ها از رویاهایشان متکی است و پاسخی به این پرسش اساسی نمی‌دهد که چرا اصولاً خواب می‌بینیم. با این حال، دستاورد دانشمندان اثبات می‌کند که رویاها از ساختار و نظم بسیار بیشتری نسبت به نویزهای تصادفی عصبی برخوردارند؛ حتی اگر مغز همچنان اصرار داشته باشد در خواب شما را سر جلسه امتحانی بنشاند که برایش هیچ درسی نخوانده‌اید!