فراتر از ترس و بدبینی؛ هوش مصنوعی چگونه آینده پزشکی و کشف داروها را متحول می‌کند؟

نویسندگان این مقاله در مجموع شش فرزند دارند که بزرگ‌ترین آن‌ها ۱۲ ساله است. هیچ‌کدام هنوز گوشی هوشمند ندارند و تا به حال نپرسیده‌اند که آیا هوش مصنوعی قرار است زندگی‌شان را نابود کند یا خیر.

اما بالاخره خواهند پرسید.

آن‌ها متوجه خواهند شد که برخی از سازندگان قدرتمندترین سیستم‌های AI هشدار داده‌اند که این فناوری ممکن است به روش‌هایی که هنوز قابل‌کنترل نیستند، خطرناک شود. آن‌ها پیش‌بینی‌هایی خواهند شنید مبنی بر اینکه بسیاری از مشاغل آینده‌شان ممکن است از بین برود. همچنین با بحث‌هایی درباره حقیقت، قدرت، ایمنی و توانایی نهادهای نظارتی برای همگام شدن با ماشین‌هایی که سریع‌تر از قوانین پیشرفت می‌کنند، روبه‌رو خواهند شد.

بسیاری از کارشناسان معتقدند که نمی‌توان به نسل آینده گفت این نگرانی‌ها بی‌اساس هستند، زیرا واقعاً این‌طور نیست.

اما خطر دیگری نیز در این مقطع وجود دارد. هم‌زمان با تاریک‌تر شدن بحث‌ها پیرامون AI، این ریسک وجود دارد که جامعه چنان غرق در سناریوهای فاجعه‌بار شود که از اتفاقات مثبتی که در حال رخ دادن است، غافل بماند.

این به معنای نادیده گرفتن خطرات نیست؛ خطرات واقعی هستند و نیاز به اقدام فوری دارند. بلکه استدلالی برای نیازی است که به همان اندازه ضروری به نظر می‌رسد: «خوش‌بینی واقع‌گرایانه».

در یکی از پرخطرترین حوزه‌های علمی، یعنی تلاش برای درک بیماری‌ها و تعیین داروهای مؤثر بر انسان، محققانی که در خط مقدم سرمایه‌گذاری و تولید دارو قرار دارند، به وضوح می‌بینند که AI در حال تغییر دادن مرزهای ممکن است.

توسعه دارو همیشه تجارتی بی‌رحم بوده است. از نظر تاریخی، تقریباً ۹ مورد از هر ۱۰ درمان که وارد مرحله آزمایش انسانی می‌شوند، شکست می‌خورند. ساخت یک داروی موفق ممکن است بیش از یک دهه زمان و میلیاردها دلار هزینه ببرد. البته این آمارها هزینه واقعی را پنهان می‌کنند؛ دارویی که شکست بخورد یا ساخته نشود، به معنای بیماری است که هنوز در انتظار درمان به سر می‌برد.

در بخش عمده‌ای از تاریخ توسعه داروهای مدرن، دانشمندان با یک فرضیه بیولوژیکی شروع کرده، به دنبال مولکولی گشته‌اند که ممکن است بر آن تأثیر بگذارد، آن مولکول را آزمایش کرده و در بیشتر مواقع در میانه راه متوجه شده‌اند که اشتباه کرده‌اند. هوش مصنوعی در حال تغییر این روند است.

مشاهده این تغییر شگرف در بینش انسانی که توسط AI چند برابر شده، حیرت‌انگیز است. بر اساس گزارش‌ها، اخیراً یک تیم تحقیقاتی با استفاده از AI توانسته‌اند پادتن‌هایی را از پایه برای سخت‌ترین اهداف پزشکی طراحی کنند؛ رویکردی که پیش از این پیچیده‌ترین گروه‌های داروسازی را با بن‌بست مواجه کرده بود. در پروژه‌ای دیگر، گروهی متشکل از تنها پنج دانشمند با استفاده از یک سیستم آزمایشی مبتنی بر AI موفق شدند در کمتر از شش ماه، از ایده یک داروی چالش‌برانگیز به اثبات قابلیت‌های منحصربه‌فرد درمان سرطان در یک پستاندار برسند. چنین برنامه‌های جاه‌طلبانه‌ای در حالت عادی به تیم‌هایی از متخصصان نیاز دارد که سال‌ها روی آن کار کنند.

آنچه در حال تغییر است، صرفاً ابزارهای پیش‌بینی بیولوژی انسان نیست، بلکه سرعت خود فرآیند کشف است: ارائه ایده، ساخت آن، آزمایش در دنیای واقعی، یادگیری از نتایج و شروع دوباره. خود روش علمی در حال شتاب گرفتن است و فرصت‌های ارتقای سلامت در ازای هر دلار هزینه، مقیاس‌پذیری بی‌سابقه‌ای پیدا کرده است.

ماه گذشته، شرکت‌های Merck و Moderna اعلام کردند که یک واکسن شخصی‌سازی‌شده سرطان برای ملانوما، گسترش بیماری را به میزان قابل‌توجهی به تاخیر انداخته است. این نتیجه به‌تنهایی فوق‌العاده است و مطالعات در زمینه‌های دیگر نیز در جریان است. نکته هیجان‌انگیزتر این است که چگونه این شواهد بالینی در حال رشد، در ترکیب با ابزارهای AI و آزمایشگاه‌های خودکار، می‌تواند فضا را برای رقبای بیشتر باز کند. این شواهد عدم قطعیت‌ها را کاهش می‌دهد، در حالی که ابزارهای هوشمند زمان و هزینه لازم را پایین می‌آورند. ترکیب این عوامل می‌تواند تیم‌ها و سرمایه‌های بیشتری را وارد مبارزه با سرطان کند و ایده‌های امیدوارکننده را با سرعتی بی‌سابقه به مرحله آزمایش برساند.

البته این هنوز نقطه شروع است.

هر کسی که ادعا کند AI معمای کشف دارو را کاملاً حل کرده، در حال اغراق و تبلیغ است. سال گذشته، از بین ۱۱۷ برنامه دارویی مبتنی بر AI در آزمایش‌های انسانی که توسط ۶۳ شرکت انجام شد، حتی یک مورد هم به تایید نهایی نرسید. بیولوژی تاکنون نسل‌هایی از دانشمندان برجسته را به چالش کشیده است و AI نیز نمی‌تواند قوانین زیست‌شناسی را لغو کند. مدل‌ها اشتباه خواهند کرد، داروها شکست خواهند خورد و واکنش بیماران گاهی کاملاً غیرقابل‌پیش‌بینی خواهد بود.

با این حال، نشانه‌های امیدبخش و تنظیم مسیر جدیدی به چشم می‌خورد؛ نه رسیدن به مقصد نهایی. در مبارزه با بیماری‌ها و بهبود سلامت انسان، «مسیر درست» حیاتی‌ترین بخش ماجرا است و AI در حال ارائه روش‌های بهتری برای یافتن این مسیر است.

منشأ این خوش‌بینی، بی‌توجهی به خطرات AI یا تصور ساده‌شدن علم پزشکی نیست. بلکه تماشای فناوری جدیدی است که در حال ایجاد تحول در حوزه‌ای است که پیشرفت در آن، همواره روندی کند و دردناک داشته است.

نسل آینده تمام این دستاوردها و چالش‌ها را به ارث خواهد برد. آن‌ها با اختلالاتی زندگی خواهند کرد که امروز درباره آن‌ها بحث می‌شود و موارد دیگری که هنوز کسی پیش‌بینی نکرده است. آن‌ها شایسته رهبرانی هستند که این خطرات را جدی بگیرند و نهادهایی که پیش از غیرقابل‌برگشت شدن عواقب خطرناک، وارد عمل شوند.

اما این نسل همچنین حق دارد بداند که در این مقطع تاریخی، چه اتفاقات مثبت دیگری در جریان بوده است.

بیماری‌هایی که تا پیش از این غیرقابل‌درک بودند، اکنون در حال افشای رازهای خود هستند. ماشین‌ها اکنون می‌توانند در جستجوی احتمالاتی باشند که ذهن هیچ انسانی به‌تنهایی قادر به یافتن آن‌ها نیست. داروها با روش‌های متفاوتی طراحی می‌شوند و بیماری‌های بسیار نادر یا پیچیده‌ای که توجه کافی به آن‌ها نمی‌شد، اکنون قابل‌کنترل‌تر شده‌اند.

اگر تمام این پیشرفت‌ها با هم ترکیب شوند، سطح پایه سلامت انسانی که به نسل‌های بعد منتقل می‌شود، کاملاً متفاوت از گذشته خواهد بود.

هنوز مشخص نیست که AI دقیقاً چه چیزی را از نسل آینده خواهد گرفت، اما نشانه‌های روشنی از دستاوردهایی که به ارمغان خواهد آورد در حال نمایان شدن است.

و این جنبه روشن از ماجرا نیز، داستانی است که ارزش روایت کردن دارد.