طرح تازه استرالیا برای ممنوعیت چت‌باتهای عاطفی؛ هشدار درباره وابستگی روانی به هوش مصنوعی

• دولت استرالیا لایح‌های را برای ممنوعیت چت‌باتهایی که با کاربران «صمیمیت عاطفی» برقرار می‌کنند ارائه کرده است.
• این لایحه هم‌چنین بهدنبال بازنگری در استانداردهای گسترده اینترنتی بهمنظور محافظت از کاربران در برابر محتوای آسیبزا است.
• این اقدام هم‌زمان با گزارش انجمن روانشناسی آمریکا مطرح می‌شود که نشان می‌دهد ۴۹ درصد بزرگسالان طوری با هوش مصنوعی گفتگو می‌کنند که گویی یک دوست واقعی است.

در پی سخنرانی آنتونی آلبانیزی، نخستوزیر استرالیا در تاریخ ۲۷ اکتبر، دولت این کشور لایح‌های را تدوین کرده است که چت‌باتهای هوش مصنوعیِ متمایل به ایجاد «صمیمیت عاطفی» با کاربران را به‌طور کامل ممنوع می‌کند.

حزب کارگر اعلام کرده است که لایحه «مسئولیت مراقبت دیجیتال» (Digital Duty of Care) که در ۲۸ اکتبر به تصویب مجلس نمایندگان رسید، تدابیر امنیتی تازهای را در شبکه‌های اجتماعی، بازی‌ها، اپلیکیشن‌ها و چت‌باتها پیاده‌سازی می‌کند تا «محیط آنلاین امنی برای تمام شهروندان استرالیا فراهم شود». بر اساس گزارش گاردین، این لایحه طی هفته‌های آینده در مجلس سنا به بحث گذاشته خواهد شد و انتظار می‌رود تا پایان سال جاری میلادی به تصویب نهایی برسد.

این چارچوب قانونی نهتن‌ها با هدف جلوگیری از نفوذ چت‌باتهای هوش مصنوعی در وابستگی عاطفی کاربران کمسنوسال طراحی شده، بلکه قرار است جایگزین استانداردهای کنونی فضای مجازی شود تا از کاربران در برابر محتواهای زیانبار محافظت کند. استرالیا در سال ۲۰۲۵ نیز با تبدیل شدن به اولین کشوری که شبکه‌های اجتماعی را برای افراد زیر ۱۶ سال ممنوع کرد، تاریخساز شد.

به گفته آنیکا ولز، وزیر ارتباطات استرالیا، این لایحه محتواهایی را که مشوق زنستیزی، تروریسم، خودکشی، خودآزاری و اختلالات خوردوخوراک هستند نیز تحت پوشش قرار می‌دهد. در عین حال، پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی ملزم خواهند شد قابلیت دسترسی آسانی برای «انصراف» (Opt-out) از دریافت محتواهای پیشنهادی مبتنی بر الگوریتم ارائه دهند.

اگرچه این لایحه پیش از تصمیم‌گیری نهایی باید در مجلس سنا بررسی شود، اما هنوز مشخص نیست که آیا حمایت سایر احزاب را به دست خواهد آورد یا خیر. در شرایط فعلی، حزب سبزها همچنان از پیشنهاد حزب کارگر حمایت می‌کند، اما احزاب ائتلاف و حزب «ملت یکپارچه» با آن مخالفت کرده و حزب حاکم را به ایجاد یک سامانه سانسور «اورولی» متهم می‌کنند.

با وجود این مخالفت‌ها، حزب کارگر مصمم است مخالفان را متقاعد کند و اعلام کرده که فضا برای اصلاح بندهایی از لایحه باز است. آلبانیزی در سخنرانی روز سهشنبه خود خطاب به احزاب مخالف برای جلب آرای آنها گفت: «روایت‌هایی که میشنویم درباره اینکه افراد یک چت‌بات و یک موجود غیرانسانی را صمیمیترین دوست خود میدانند، باید زنگ خطری بزرگ برای تکتک اعضای این پارلمان باشد تا آماده اقدام شوند».

افزون بر این چالش‌ها، حزب کارگر پس از رد یک بند پیشنهادی در جریان مباحثات مجلس سفلا، تحت فشار فزایندهای قرار گرفته است تا بازرس ویژه ارتباطات را به‌عنوان نهاد نظارتی بر شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی منصوب کند؛ نهادی که اکنون برای نظارت بر غول‌های فناوری وجود ندارد. چنین سازوکاری به کاربران اجازه می‌دهد در صورت هک شدن یا از دست دادن دسترسی به حساب‌های کاربری خود شکایت ثبت کنند، غرامت دریافت نمایند و زمینه را برای بررسی مشکلات گستردهتر و رسواسازی شرکت‌های بزرگ فناوری فراهم سازد.

تحلیل: وابستگی به چت‌باتها روندی نگرانکننده به خود گرفته است

حزب کارگر بیتردید بحث‌های فشرده و دشواری در پیش دارد، اما با وجود انتقادهای واردشده، تصمیم دولت استرالیا برای تشدید تدابیر ایمنی اینترنتی بیسابقه نیست و این کشور نخستین دولتی به‌شمار نمی‌رود که چت‌باتها را با چنین محدودیت‌هایی روبرو می‌کند.

تنها چند ماه پیش، سازمان فضای مجازی چین (CAC) به‌همراه چهار نهاد دولتی دیگر مقررات جدیدی را برای ممنوعیت همراهان رمانتیک مبتنی بر هوش مصنوعی، از جمله روابط مجازی با افراد زیر سن قانونی وضع کردند. این قوانین تصریح می‌کنند که ابزارهای هوش مصنوعی دیگر نباید به‌طور افراطی خواست‌های کاربران را برآورده کنند، وابستگی عاطفی یا اعتیاد در آنها پدید آورند و به روابط میانفردی واقعی کاربران آسیب بزنند.

در پی ابلاغ این مقررات، چت‌باتهای همدم توسعهیافته توسط شرکت‌های بزرگی نظیر بایتدنس (ByteDance)، تنسنت (Tencent) و علی‌بابا مجبور شدند پیش از دسترسی عمومی مجدد، تحت ارزیابی‌های دقیق قرار گیرند. در صورتی که نهادهای نظارتی این خدمات را ناامن تشخیص میدادند، فعالیت آنها متوقف میشد.

با در نظر گرفتن این تحولات، اقدامات اخیر چین و استرالیا بازتابدهنده افزایش نگرانکننده وابستگی کاربران به چت‌باتها است. بر اساس نظرسنجی اخیر انجمن روانشناسی آمریکا (APA) که توسط رسانه Medical Daily منتشر شده است، شهروندان آمریکایی هم‌زمان با دستوپنجه نرم کردن با فشارهای مالی و نااطمینانی نسبت به آینده، برای دریافت پشتیبانی عاطفی به هوش مصنوعی روی آورده‌اند.

نتایج این نظرسنجی نشان می‌دهد که ۴۹ درصد از بزرگسالان کاربر هوش مصنوعی، طوری با آن گفتگو کرده‌اند که گویی دوستی صمیمی است، و ۴۷ درصد نیز از آن مانند یک متخصص سلامت روان برای دریافت نظر دوم درباره توصیه‌های درمانگر یا تمرین‌های درمانی استفاده کرده‌اند. علاوه بر این، ۷۷ درصد از ۳٬۱۳۲ شرکتکننده در این پیمایش، افزایش هزینه‌های زندگی را یکی از بزرگ‌ترین عوامل استرس دانسته و ۷۴ درصد نیز از نگرانی‌های خود درباره آینده کشور سخن گفته‌اند.

با این حال، کارشناسان مشاوره گرفتن از چت‌باتهای هوش مصنوعی را به‌شدت نگرانکننده میدانند. این گزارش مینویسد: «سیستم‌های هوش مصنوعی ممکن است اطلاعات نادرستی ارائه دهند، زمینه‌های مهم مکالمه را نادیده بگیرند، یا در پاسخ به فردی که دچار بحران روحی است عکسالعمل نامناسبی نشان دهند. کاربران هم‌چنین ممکن است اطلاعات شخصی بسیار حساسی را بدون آگاهی از نحوه ذخیره‌سازی یا بهرهبرداری از گفتگوهایشان در این سرویس‌ها به اشتراک بگذارند».

در این گزارش هم‌چنین تأکید شده است: «افرادی که برای حمایت عاطفی از چت‌باتها استفاده می‌کنند، باید پاسخ‌های آنها را تنها نوعی راهنمایی عمومی در نظر بگیرند، نه یک تشخیص بالینی یا برنامه درمانی. آنها در صورت تداوم علائم، تشدید ناراحتی‌ها یا اختلال در زندگی روزمره، باید از تکیه صرف بر هوش مصنوعی خودداری کرده و دغدغه‌های مهم روانی خود را با یک متخصص واجد شرایط در میان بگذارند».

دولت استرالیا با وضع مقررات سختگیرانه برای چت‌باتها، هوشیاری خود را در برابر افزایش وابستگی به خدمات هوش مصنوعی نشان داده و در تلاش است پیش از جبرانناپذیر شدن این معضل، جلوی آن را بگیرد. با این همه، حزب کارگر همچنان باید بر چالش متقاعد کردن مخالفانی پیروز شود که این لایحه را بهترین راهکار برای کشور نمیدانند.