کاوش در اعماق اقیانوس؛ چین با هوش مصنوعی و ربات‌ها به سراغ کشف تاریخ باستان می‌رود

برنامه ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ چین چهار فناوری کلیدی را در ده‌ها محوطه تاریخی، از سانشینگدوی تا کشتی‌های غرق‌شده در جاده ابریشم دریایی، با محوریت آزمایشگاه‌هایی در شهر ساحلی چینگدائو به خدمت می‌گیرد.

برنامه پنج‌ساله باستان‌شناسی آینده چین که بازه زمانی ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ را پوشش می‌دهد، به‌کارگیری هوش مصنوعی، تحلیل DNA باستانی، سنجش از دور و ربات‌های اعماق دریا را در مهم‌ترین محوطه‌های تاریخی این کشور پیشنهاد می‌کند. هدف این برنامه بیرون کشیدن اشیای تاریخی از دل آب و خاک، بازسازی سازه‌های آسیب‌دیده و بررسی پرسش‌هایی پیرامون مهاجرت انسان‌ها، حکومت‌های اولیه و تجارت دریایی است؛ پرسش‌هایی که روش‌های سنتی کاوش باستان‌شناسی تاکنون فقط پاسخی ناقص به آن‌ها داده‌اند.

در کاوش‌های باستان‌شناسی، معمولاً حجم عظیمی از مواد و قطعات شکسته و پراکنده به دست می‌آید که ارتباط دادن آن‌ها به یکدیگر به شیوه دستی بسیار دشوار است. در این میان، سامانه‌های هوش مصنوعی تخصصی، تکه‌های دست‌سازه‌های تاریخی را شناسایی می‌کنند، قطعات را با یکدیگر تطبیق می‌دهند و دست به تولید بازسازی‌های مجازی می‌زنند. این قابلیت به پژوهشگران اجازه می‌دهد تا ظاهر احتمالی و اولیه اشیا را بدون هرگونه دستکاری فیزیکی در بقایای برجای‌مانده بررسی کنند.

چهار فناوری در یک پایگاه نهادی واحد

هر یک از ارکان این برنامه به محدودیتی مشخص در روش‌های سنتی باستان‌شناسی پاسخ می‌دهد.

فناوری سنجش از دور با تکیه بر داده‌های هوایی یا ماهواره‌ای برای شناسایی سازه‌های مدفون، به محققان کمک می‌کند پیش از آغاز عملیات حفاری، محل دقیق آثار را شناسایی کنند. از سوی دیگر، تحلیل DNA باستانی با ردیابی خویشاوندی‌ها، مهاجرت‌ها و سازگاری‌های محیطی در میان جوامعی که هزاران سال پیش می‌زیستند، به پژوهش‌های جمعیتی یاری می‌رساند. دستیابی به نتایج کاربردی در این بخش مستلزم موادی زیستی است که به حد کافی سالم مانده باشند تا از هرگونه آلودگی ثانویه در امان بمانند.

رباتیک زیر آب به سراغ مناطقی می‌رود که غواصان انسانی نمی‌توانند به شکلی ایمن به آن‌ها دسترسی پیدا کنند. این طرح خواستار ساخت ربات‌های ویژه اعماق دریا، تجهیزات غواصی تخصصی و ابزارهای کاوش دقیق با هدف بررسی کشتی‌های غرق‌شده و مسیرهای جاده ابریشم دریایی در بستر اقیانوس است.

از منظر سازمانی، این برنامه قرار است به‌جای مجموعه‌ای از پروژه‌های پراکنده، رویکردی دائمی داشته باشد. طرح رسمی چین از تأسیس یک آزمایشگاه باستان‌شناسی در سطح ملی و یک مرکز تخصصی باستان‌شناسی دریایی در شهر چینگدائو خبر می‌دهد؛ اقدامی که نشان‌دهنده تلاشی جدی برای ادغام پژوهش‌های پیشرفته فناورانه در زیرساخت‌های پایدار کشور است.

از رود زرد تا دریای مدیترانه

محوطه‌های نام‌برده و مشارکت‌های بین‌المللی، گستره جغرافیایی ملموسی به این نقشه راه می‌بخشند.

اهداف پژوهشی این پروژه از نخستین محوطه‌های شناخته‌شده در شمال چین گرفته تا فلات تبت و سراسر اوراسیا گسترده شده است. در میان اولویت‌های داخلی، مطالعه گذار انسان از دوران پارینه‌سنگی و شکارگری به کشاورزی و جوامع یکجانشین در امتداد رود زرد، رود یانگتسه و منطقه جنوبی لینگنان جایگاه ویژه‌ای دارد.

محوطه‌های برجسته عصر برنز و تمدن‌های آغازین از جمله سانشینگدوی، ارلیتو و یینشو در کنار زیرساخت‌های تاریخی چون شاهراه مستقیم دودمان چین، دیوار بزرگ و آبراه بزرگ چین در کانون توجه این برنامه قرار دارند. هم‌چنین همکاری‌های بین‌المللی با نهادهای علمی در مصر، یونان، عربستان سعودی و تونس با هدف پژوهش‌های تطبیقی، کاوش‌های زیر آب و حفاظت از میراث فرهنگی برنامه‌ریزی شده است.

یک کشتی غرق‌شده، نمونه‌ای عینی از کارآمدی طرح

کشتی نان‌های شماره ۱ نشان می‌دهد که کاوش‌های زیر آب تا چه اندازه می‌توانند ارزشمند باشند و چه الزاماتی به‌همراه دارند.

کشتی نان‌های شماره ۱، یک شناور تجاری متعلق به دوران دودمان سونگ جنوبی که در تجارت میان چین و بازارهای فرامرزی فعالیت می‌کرد، نمونه‌ای آشکار از چرایی جایگاه محوری باستان‌شناسی زیر آب در این سند جدید است. بقایای این کشتی که در سال ۱۹۸۷ کشف و در سال ۲۰۰۷ به‌صورت دست‌نخورده از آب بیرون کشیده شد، به محیط آبی ویژه‌ای در موزه جاده ابریشم دریایی گوانگ‌دونگ منتقل شده است؛ جایی که عملیات حفاظت و کاوش همچنان در شرایطی کاملاً کنترل‌شده ادامه دارد.

یونسکو این محوطه را فوق‌العاده باارزش توصیف می‌کند؛ زیرا بقایای محموله‌ها و مواد غذایی دست‌نخورده آن، شواهد بی‌نظیری از تجارت و زندگی روزمره در کشتی ثبت کرده‌اند. طبق گزارشی دولتی، تاکنون بیش از ۱۸۰ هزار اثر باستانی از این کشتی بیرون کشیده و محافظت شده است.

چالش‌هایی که فناوری به‌تنهایی قادر به حل آن‌ها نیست

بلندپروازی علمی هم‌معنای اثبات شواهد نیست و محدودیت‌های این برنامه نیز شایسته توجهی برابر هستند.

هوش مصنوعی قادر نیست اطلاعاتی را بازسازی کند که بقایای ملموس از آن پشتیبانی نمی‌کنند؛ یک بازسازی مجازی صرفاً به اندازه قطعات و داده‌های اولیه‌ای که پشت سر آن قرار دارند، قابل اعتماد خواهد بود. علاوه بر این، ربات‌های اعماق دریا همچنان باید با چالش‌هایی نظیر فشار خردکننده آب، دید بسیار ضعیف، جریان‌های تند و ظرافت و شکنندگی آثار مکشوفه دست‌وپنجه نرم کنند.

نتایج به‌دست‌آمده از DNA باستانی نیز به شرایط نگهداری و کنترل دقیق آلودگی‌های محیطی وابسته است و تفسیر این اطلاعات به احتیاط فراوانی نیاز دارد. هیچ‌یک از این محدودیت‌ها پتانسیل عظیم این برنامه را زیر سؤال نمی‌برد، اما باید به یاد داشت که کشف یک اثر با نتیجه‌گیری قطعی درباره آن تفاوت دارد.

برنامه‌ای علمی با ابعاد فرهنگی و ژئوپلیتیک

اهداف فرهنگی اعلام‌شده در این نقشه راه، اهمیتی همپای اهداف علمی آن دارند و نیازمند بررسی دقیق هستند.

این برنامه در کنار اهداف علمی خود، یک هدف فرهنگی آشکار را نیز دنبال می‌کند: ارتقای نفوذ بین‌المللی چین در زمینه تفسیر تاریخ و تمدن خود. چنین هدفی پرسش‌هایی عملی درباره نحوه دسترسی به داده‌ها، استقلال در تفسیر تاریخی و شرایط مشارکت نهادهای خارجی ایجاد می‌کند. پاسخ به این پرسش‌ها مشخص خواهد کرد که آیا همکاری‌های بین‌المللی به‌عنوان یک تعامل علمی واقعی پیش می‌روند یا در درجه اول در خدمت روایت‌پردازی‌های ملی‌گرایانه خواهند بود؛ جزئیاتی که هنوز در هاله‌ای از ابهام قرار دارند و هم‌زمان با انتقال برنامه از مرحله روی کاغذ به میدان عملیات، نیازمند رصد و توجه دقیق خواهند بود.