عطش سیری‌ناپذیر هوش مصنوعی برای انرژی؛ درس‌هایی از موج جهانی مخالفت با مراکز داده

کتاب جدید پاریس مارکس در بهترین زمان ممکن منتشر شده است. این منتقد باسابقه غول‌های فناوری و میزبان پادکست معروف Tech Won’t Save Us، سال‌هاست تحولات پیرامون مراکز داده را زیر نظر دارد. کتاب جدید او با عنوان Hyperscale: The Ambition and Excess of Big Tech's Data Empires درست در برهه‌ای به بازار آمده که موج مخالفت عمومی با گسترش این مراکز به اوج خود رسیده است.

او با خنده می‌گوید: «راستش اصلاً پیش‌بینی نمی‌کردم هم‌زمان با انتشار کتابم، تمام این بحران‌ها به این شکل سر باز کنند و به نقطه جوش برسند.»

در شرایطی که مراکز داده نقش مهمی در فضای سیاسی و انتخابات ایفا می‌کنند و حتی به یکی از موضوعات کلیدی رقابت‌های میان‌دوره‌ای تبدیل شده‌اند، پیشینه‌ای طولانی از مقاومت در برابر آن‌ها در سراسر جهان وجود دارد. کتاب مارکس مخاطب را به سفری در تاریخچه تلاش صنعت فناوری برای دستیابی به قدرت و مخالفت‌های پیرامون آن می‌برد؛ از اعتراضات ضدجنگ در دوران جنگ ویتنام که کامپیوترهای بزرگ آمریکایی را هدف قرار می‌داد، تا مقاومت‌های اخیر در ایرلند و شیلی و رویکردی متفاوت نسبت به آینده مراکز داده در نیوزیلند.

در این گفتگو، به بررسی مشاهدات او از این چالش‌ها و پیامدهای احتمالی ترکیدن حباب هوش مصنوعی پرداخته‌ایم.

این مصاحبه برای وضوح و ایجاز بیشتر ویرایش و تلخیص شده است.

چه زمانی تصمیم گرفتید کتابی درباره مراکز داده بنویسید؟

پاریس مارکس: در کشورهایی مانند هلند و سنگاپور، از سال ۲۰۱۹ محدودیت‌ها و توقف‌های موقتی برای احداث مراکز داده وضع شده بود. اما در سال ۲۰۲۲، آگاهی عمومی از فشار سنگین این مراکز بر شبکه برق در ایرلند به‌شکل چشمگیری افزایش یافت. حجم برقی که مراکز داده در آنجا مصرف می‌کردند واقعاً سرسام‌آور شده بود.

ماجرای دیگری که توجه مرا به‌شدت جلب کرد، رویدادهای مربوط به گوگل در شهر دالز واقع در ایالت اورگان بود. گوگل تلاش زیادی می‌کرد آمار مصرف آب خود را پنهان کند؛ کار تا جایی پیش رفت که شورای شهر را قانع کرد این ارقام را محرمانه نگه دارد. این پنهان‌کاری نزدیک به یک سال ادامه داشت تا اینکه سرانجام اهالی منطقه به آمارهای واقعی دست یافتند و متوجه شدند گوگل به‌تنهایی ۲۹ درصد از کل آب مصرفی این منطقه را مصرف می‌کند.

سپس در اواخر سال ۲۰۲۲ چت‌بات ChatGPT معرفی شد و مشخص گردید هوش مصنوعی مولد به زیرساخت‌ها و مراکز داده بسیار بیشتری نیاز دارد. مناطقی که پیش‌تر اثرات مخرب ساخت مراکز داده را چشیده بودند زنگ خطر را احساس می‌کردند و کاملاً مشخص بود که این بحران خیلی زود دامن جوامع و شهرهای بی‌شماری را خواهد گرفت.

بسیاری از مردم تصور می‌کنند مراکز داده طی یکی دو سال اخیر ناگهان در ایالات متحده سر برآورده‌اند و تبدیل به دغدغه‌ای بزرگ شده‌اند. یکی از نکات برجسته کتاب شما این است که نشان می‌دهد جوامع دیگر در جهان به منزله هشدارهای اولیه عمل کرده‌اند.

ایرلند نمونه‌ای عینی از رویدادهای پیش رو بود. در سال ۲۰۲۱، توقف موقت ساخت مراکز داده در دوبلین تصویب شد. در واقع این اپراتور شبکه برق بود که صراحتاً اعلام کرد: «تعداد مراکز داده بیش از اندازه زیاد است و ما ظرفیت شبکه لازم برای اتصال مراکز جدید را نداریم.»

صنعت فناوری در پاسخ به این محدودیت تلاش کرد تا هر طور شده مسیر ساخت مراکز داده را باز نگه دارد. آن‌ها وقتی نتوانستند در دوبلین به شبکه برق متصل شوند، به سراغ سایر مناطق ایرلند رفتند. علاوه بر این، استفاده از شبکه گاز شهری را برای راه‌اندازی ژنراتورها بررسی کردند. در نهایت کار به جایی رسید که به‌جای اتکا به شبکه برق سراسری، شروع به ساخت نیروگاه‌های اختصاصی گازی کردند تا انرژی مورد نیاز مراکز داده خود را تأمین کنند.

شبکه انرژی ایرلند یک زیرساخت عمومی است و تنها نهاد دولتی اجازه کابل‌کشی و احداث خطوط انتقال برق را دارد. با این حال، شرکت‌های مالک مراکز داده برای تغییر قوانین لابی کردند تا اجازه یابند خطوط کابل‌کشی خصوصی احداث کنند؛ موضوعی که نگرانی‌های عمیقی ایجاد کرده و اصل برابری و عدالت در توزیع منابع عمومی را با تردید جدی مواجه ساخته است.

ماجرای نیروگاه‌های گازی شباهت شگفت‌انگیزی با رویدادهای کنونی آمریکا دارد؛ جایی که شرکت‌ها برای ساخت نیروگاه‌های گازی غول‌پیکر خصوصی مسابقه گذاشته‌اند.

اپراتورهای مراکز داده برای سوزاندن این حجم از سوخت‌های فسیلی، از سازمان حفاظت از محیط زیست ایرلند مجوز انتشار آلاینده‌ها را دریافت می‌کردند. این سازمان هشدار داد که دستیابی به اهداف اقلیمی و کاهش آلودگی با این روند بسیار دشوارتر خواهد شد.

وقتی تکرار این سناریو را در ایالات متحده دیدم اصلاً تعجب نکردم، چون قبلاً شاهد اجرای این روند بودم؛ با این تفاوت که مقیاس و سرعت گسترش این پدیده در آمریکا واقعاً سرسام‌آور و تکان‌دهنده است.

اگر این صنعت دچار فروپاشی شود، چه سرنوشتی در انتظار زیرساخت‌های فیزیکی، از نیروگاه‌های گازی گرفته تا خود مراکز داده خواهد بود؟ آیا نمونه تاریخی مشابهی در گذشته داریم؟

به باور من ما در حباب هوش مصنوعی به سر می‌بریم، اما پیامد ترکیدن این حباب چه خواهد بود؟ شرکت‌ها در حال برنامه‌ریزی برای ساخت انبوهی از مراکز داده و نیروگاه‌های گازی هستند. از طرف دیگر، تأمین توربین‌ها، تهیه تراشه‌های پیشرفته و اجزای مختلف این پازل با چالش‌های اساسی روبرو است. پرسش اصلی اینجاست که آیا پیش از ارزیابی مجدد تقاضای واقعی برای هوش مصنوعی، این پروژه‌ها اصلاً به بهره‌برداری خواهند رسید؟

ما همواره از توسعه بیش از حد زیرساخت‌های فیبر نوری در دوران رونق و فروپاشی حباب دات‌کام سخن می‌گوییم، اما در آن دوران مراکز داده نیز بیش از حد نیاز ساخته شدند، هرچند ابعاد آن زمان بسیار محدودتر از امروز بود. بسیاری از شرکت‌های مراکز داده ورشکست شدند و شرکت‌هایی مانند Equinix که جان سالم به در بردند، این مراکز ارزان‌شده را خریدند تا با بازگشت تقاضا از ظرفیت آن‌ها بهره‌برداری کنند.

اما چالش اصلی این روزها این است که مراکز داده اختصاصاً برای کاربردهای هوش مصنوعی طراحی می‌شوند و طبق مفروضات فعلی، تراشه‌ها باید هر چند سال یک‌بار ارتقا یافته یا تعویض شوند. بنابراین حتی اگر ساختمان مرکز داده پابرجا بماند، ارزشمندترین بخش آن یعنی پردازنده‌ها تا زمان بازگشت تقاضا کارایی خود را از دست خواهند داد.

از سوی دیگر، حتی اگر تقاضا برای مراکز داده به پایان برسد، نیروگاه‌های گازی ساخته‌شده پابرجا خواهند ماند. این نیروگاه‌ها برای توجیه اقتصادی خود به دنبال مشتریان جدید خواهند گشت، زیرا مسلماً هیچ سرمایه‌گذاری نیروگاه را با قصد تعطیل کردن زودهنگام آن نمی‌سازد.

شما کتاب را با نمونه‌ای جذاب از نیوزیلند به پایان رسانده‌اید؛ تلاشی جامعه‌محور برای ساخت مدلی دقیق‌تر در تشخیص گفتار زبان مائوری، که با استفاده از ارائه‌دهندگان محلی ابری داده‌ها را میزبانی می‌کند. این الگوی غیرانحصاری برای بهره‌گیری از توان هوش مصنوعی بسیار جالب توجه است. به نظر شما چگونه می‌توان این مسیر توسعه را اصلاح کرد؟

من تمایل دارم دولت‌ها با سخت‌گیری بسیار بیشتری به وضع قوانین سرسختانه در خصوص توسعه مراکز داده روی بیاورند. البته این مقررات باید با نظارت و قانون‌گذاری بر محصولات هوش مصنوعی همراه باشد. وعده‌های فراوانی پیرامون دستاوردهای هوش مصنوعی مولد داده شد که بسیاری از آن‌ها هرگز محقق نشده‌اند. در عین حال، فهرست بلندبالایی از آسیب‌ها و تهدیدات پدید آمده که قبلاً حرفی از آن‌ها زده نمی‌شد. متأسفانه به نظر نمی‌رسد دولت‌ها تمایل چندانی به مقابله با این معضلات داشته باشند؛ آن‌ها همچنان روایت‌های تبلیغاتی اوایل سال ۲۰۲۳ که افرادی مانند Sam Altman به جامعه القا می‌کردند را باور دارند، نه واقعیت آنچه امروز در عمل شاهدش هستیم.

به باور من ما باید در رویکرد فناورانه خود تجدیدنظر کنیم، به‌ویژه در برهه کنونی که منابع عظیمی صرف زیرساخت‌های هوش مصنوعی مولد می‌شود. ما باید از خود بپرسیم واقعاً به چه میزان قدرت محاسباتی نیاز داریم؟ اختصاص چه مقدار از منابع طبیعی و مالی برای این اهداف توجیه‌پذیر است؟ دستاورد واقعی ما از این همه هزینه چیست؟ آیا آنچه شرکت‌های سیلیکون‌ولی تولید می‌کنند، واقعاً ارزش قربانی کردن این حجم از منابع عمومی را دارد؟ اگر ارزیابی واقع‌بینانه‌ای انجام دهیم، مشخص می‌شود آنچه امروز رخ می‌دهد چه از جنبه مالی و چه از نظر اجتماعی و محیط زیستی به هیچ وجه قابل توجیه نیست.

نگاه تحلیلی: برخورد عطش هوش مصنوعی با اهداف اقلیمی اروپا

بحث اهداف اقلیمی تنها به دولت ایرلند محدود نمی‌شود؛ در اتحادیه اروپا نیز عطش توسعه هوش مصنوعی در برابر برنامه‌های کاهش آلایندگی کشورها قرار گرفته است. مراکز داده در اروپا ممکن است همانند آمریکا در انتخابات سال‌های آتی به نقطه بحران سیاسی بدل شوند. نکته قابل توجه در توسعه مراکز داده در اروپا، تلاقی و تعارض منافع مختلف است: سیاست‌های سطح ملی با اولویت‌های محلی برخورد می‌کنند، جاه‌طلبی برای رشد اقتصادی با اهداف محیط زیستی در تضاد قرار می‌گیرد و بروکراسی اداری تلاش شرکت‌های هوش مصنوعی برای گسترش سریع تأسیسات را کند می‌کند. در چنین شرایطی بعید به نظر می‌رسد اروپا بتواند همه این اهداف را هم‌زمان برآورده سازد.

مرور رویدادهای مرتبط

• نیویورک تایمز در گزارشی به بررسی این موضوع پرداخته که چگونه تب‌وتاب ساخت مراکز داده و هوش مصنوعی، بازار یک محصول غیرمنتظره یعنی رنگ خاکستری صنعتی را به اوج رسانده است.
• توسعه گسترده مراکز داده در تگزاس، سال‌ها تلاش و پیشرفت این ایالت در کاهش آلودگی هوا را به خطر انداخته است؛ نشریه تگزاس تریبون در گزارشی به بررسی دقیق‌تر این ماجرا پرداخته است.
• گوگل به دلیل پاک‌تراشی بیش از ۸۰۰ ایکر از جنگل‌های فنلاند بدون دریافت مجوزهای قانونی محیط زیستی برای احداث بخشی از پروژه ۱۳ میلیون یورویی مرکز داده خود، عذرخواهی کرده است. گزارش گاردین نشان می‌دهد این اقدام غول فناوری با موجی از اعتراضات عمومی روبرو شده که می‌تواند بر انتخابات بهار آینده این کشور تأثیر بگذارد.