دیتاسنترهای هوش مصنوعی چقدر آب و برق می‌بلعند؟ ماجرای پنهان‌کاری بزرگ غول‌های فناوری در اروپا

قوانین هلند و اتحادیه اروپا دیتاسنترها را موظف به گزارش‌دهی شفاف کرده‌اند، اما پیگیری‌های یک‌ساله از طریق درخواست‌های آزادی اطلاعات نشان داد که آمار واقعی مصرف اغلب این مراکز، پشت درهای بسته و درون سامانه‌های دولتی قفل شده است.

از اپلیکیشن‌های روی گوشی و ابزار‌های هوش مصنوعی که در محل کار با آن‌ها سر و کله می‌زنید گرفته تا سرویس‌های استریم ویدیو که در پس‌زمینه پخش می‌شوند؛ همه و همه روی زیرساخت‌های فیزیکی عظیمی اجرا می‌شوند که سهم به‌شدت فزاینده‌ای از شبکه برق کشور‌ها را می‌بلعند. تنها در هلند، دیتاسنترهای هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۴ بیش از ۵٬۱۰۰ گیگاوات‌ساعت برق مصرف کرده‌اند؛ یعنی معادل مصرف سالانه حدود دو میلیون خانوار! با این حال، حتی برای یک‌چهارم این تأسیسات هم اطلاعات مصرف شفاف و عمومی منتشر نشده است.

این خلأ اطلاعاتی اصلاً اتفاقی نیست؛ بلکه حاصل سیستمی است که داده‌ها را از شرکت‌ها جمع‌آوری می‌کند، اما آن‌ها را در اختیار کسانی که بیش‌ترین آسیب را از این مصرف سرسام‌آور می‌بینند قرار نمی‌دهد.

الزام به گزارش‌دهی؛ شفافیتی که فقط روی کاغذ است!

مراکز داده در اروپا طبق قانون موظف‌اند میزان مصرف آب و برق خود را شفاف اعلام کنند، اما در عمل این اطلاعات دست کسانی که به آن نیاز دارند نمی‌رسد.

بر اساس دستورالعمل بهره‌وری انرژی اتحادیه اروپا، مراکزی با توان فناوری اطلاعات حداقل ۵۰۰ کیلووات، موظف به ارائه آمار مصرف آب و برق هستند. این سازوکار بر پایه دستورالعمل سال ۲۰۲۳ و آیین‌نامه اجرایی سال ۲۰۲۴ شکل گرفت که مهلت‌ها و دسته‌بندی‌های مشخصی برای گزارش تعیین کرده بود. با این حال، تحقیقات مشترک و فرامرزی رسانه‌های Lighthouse Reports و Trouw پس از حدود یک سال پیگیری درخواست‌های آزادی اطلاعات در سراسر قاره، فاش کرد که شفاف‌سازی در عمل تقریباً وجود خارجی ندارد یا دسترسی به آن غیرممکن است.

کشور هلند یک نمونه عینی و روشن از این وضعیت است. «انجمن دیتاسنترهای هلند» در پایان سال ۲۰۲۵ تعداد ۱۸۶ مرکز داده تجاری واجد شرایط را در این کشور شمارش کرده بود. جالب اینکه «آژانس تصدی هلند» (RVO) تنها داده‌های ۱۰۴ مرکز را ثبت کرده بود. طبق یافته‌های این تحقیق، ارقام عمومی مربوط به مصرف برق فقط برای ۴۴ مرکز و آمار مصرف آب تنها برای ۴۷ مرکز در دسترس بوده است؛ یعنی کم‌تر از ۲۵ درصد مراکز، آن‌هم در کشوری که یکی از متراکم‌ترین زیرساخت‌های دیتاسنتری اروپا را در خود جای داده است!

اوضاع درست شبیه رستورانی است که طبق قانون باید کالری هر غذا را اعلام کند، اما منوی غذا را در آشپزخانه حبس کرده و آن را فقط به بازرس بهداشت نشان می‌دهد! داده‌ها درون سامانه‌های دولتی وجود دارند، اما مردم و جامعه اصلاً اجازه دیدن آن‌ها را پیدا نمی‌کنند.

همین تصویر ناقص چه رازهایی را برملا می‌کند؟

دیتاسنترهای هلندی در سال ۲۰۲۴ نسبت به سال ۲۰۲۱ حدود ۳۷ درصد برق بیشتری مصرف کرده‌اند و این نمودار رشد با شیبی تند همچنان به سمت بالا اوج می‌گیرد.

مرکز آمار هلند گزارش داده که دیتاسنترها در سال ۲۰۲۴ حدود ۴٫۶ درصد از کل مصرف برق ملی این کشور را به خود اختصاص داده‌اند که نسبت به سهم ۳٫۳ درصدی سال ۲۰۲۱، حکایت از جهشی ۳۷ درصدی طی سه سال دارد. شرکت مدیریت شبکه برق هلند، «تنت» (TenneT)، پیش‌بینی می‌کند این رقم تا سال ۲۰۳۰ به ۱۰ تا ۱۵ درصد برسد. چنین هشداری برای کشوری مخابره می‌شود که همین حالا هم با کمبود شدید ظرفیت شبکه برق دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ مشکلی که پروژه‌های مسکن‌سازی را متوقف کرده و اتصال کسب‌وکارهای جدید به برق را به بن‌بست کشانده است.

داده‌های درزکرده از RVO در این تحقیقات نشان می‌دهد که بزرگ‌ترین پایگاه مایکروسافت در هلند، به‌تنهایی تقریباً ۱ درصد از کل برق این کشور را می‌بلعد! گوگل هم که دو دیتاسنتر بزرگ در هلند اداره می‌کند، بر اساس همین تحقیق، هیچ آمار قابل‌مقایسه‌ای از میزان مصرف این مراکز منتشر نکرده است.

آمار‌های اروپایی که نشریه پولیتیکو به نقل از این تحقیقات منتشر کرده و بر پایه داده‌های ناقص است، نشان می‌دهد دیتاسنترهای قاره سبز در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۰٫۷ تراوات‌ساعت برق و ۸٫۷۵ میلیون متر مکعب آب مصرف کرده‌اند. با توجه به پنهان‌کاری و نبود اطلاعات دقیق در کشور‌های مختلف، این ارقام قطعاً کف ماجرا هستند و مصرف واقعی به مراتب بیش‌تر از این اعداد است.

چرا این پنهان‌کاری‌ها واقعاً خطرناک و مهم هستند؟

نبود شفافیت، صرفاً یک ایراد اداری ساده نیست؛ بلکه عواقب کاملاً ملموسی روی زندگی روزمره مردم و تصمیم‌گیری‌های کلان دارد:

• اپراتورهای شبکه برق مثل TenneT به آمار مصرف تک‌تک این مراکز نیاز دارند تا بتوانند طرح‌های توسعه شبکه را به شکل بهینه برنامه‌ریزی کنند.
• شاید سهم حدود ۰٫۱ درصدی دیتاسنترها از کل آب مصرفی هلند ناچیز به نظر برسد، اما تصور کنید وقتی در دوران خشکسالی، چندین دیتاسنتر به طور همزمان از همان منبع آب شرب شهری تغذیه می‌کنند، چه فاجعه‌ای رخ می‌دهد!
• ساکنان بومی اطراف دیتاسنترها بدون دسترسی به آمار شفاف، راهی برای سنجش فشارهای زیست‌محیطی روی محل زندگی خود ندارند.
• کاربران ابزار‌های هوش مصنوعی، سرویس‌های ابری و پلتفرم‌های پخش آنلاین نیز نمی‌توانند هزینه سنگین زیست‌محیطی خدماتی که هر روز با آن‌ها کار می‌کنند را متوجه شوند.

بهانه «محرمانه بودن اسرار تجاری» تا کجا خریدار دارد؟

محرمانه بودن داده‌های تجاری یک دغدغه منطقی است، اما هرگز نمی‌تواند چک سفیدی برای تاریک‌خانه ساختن و پنهان‌کاری مطلق باشد.

شرکت‌های گرداننده دیتاسنتر ادعا می‌کنند که انتشار جزئیات مصرف، اسرار محرمانه تجاری درباره حجم پردازش‌ها، بهره‌وری سرور‌ها و معماری زیرساخت را لو می‌دهد. نهادهای دولتی هم پشت قوانین رازداری پنهان می‌شوند. آژانس RVO به رسانه Trouw اعلام کرده که داده‌های بیشتری در اختیار دارد اما آن‌ها را منتشر نمی‌کند. این یعنی یک تناقض کلافه‌کننده: اطلاعات توی سیستم‌های دولتی هست، اما مردم غریبه حساب می‌شوند! اروپا شرکت‌هایی مثل مایکروسافت، آمازون و گوگل را در مدیریت داده‌های حساس شهروندان محدود کرده، اما وقتی نوبت به تاریک‌خانه مصرف سرسام‌آور همین شرکت‌ها می‌رسد، دست‌روی‌دست گذاشته است.

این پنهان‌کاری درست مثل این است که کنتور برقتان با سرعت سرسام‌آوری بچرخد، اما اداره برق به شما نگوید کدام وسیله خانه دارد این‌قدر برق مصرف می‌کند! البته شکی نیست که مصرف آب و برق در مراکز مختلف به خاطر سیستم‌های خنک‌کننده، بازدهی سرورها، آب‌وهوا، شدت بار پردازشی و نحوه تأمین انرژی پاک تفاوت دارد و مقایسه مستقیم آن‌ها آسان نیست؛ این پیچیدگی فنی کاملاً واقعی است، اما اصلاً دلیلی نمی‌شود که حتی یک‌چهارم مراکز فعال، داده‌هایشان را شفاف روی میز نگذارند.

راهکار چیست؟ شفافیت اجباری به جای وعده‌های توخالی

تنها راه چاره، شفاف‌سازی عمومی و اجباری برای هر تک‌مرکز است؛ خلأ بزرگی که حتی یک سال نامه‌نگاری و درخواست‌های قانونی هم نتوانست آن را پر کند.

مسیر اصلاحات از افشای عمومی و اجباری اطلاعات در سطح تک‌تک تأسیسات شروع می‌شود؛ نه اینکه آمار‌ها صرفاً تحویل سازمان‌های دولتی شوند و در کشوهای اداری خاک بخورند. سازوکارهای نظارتی باید فاصله میان ۱۸۶ مرکز شناسایی‌شده در بازار و ۱۰۴ مرکزی که رگولاتور ثبت کرده را پر کنند. علاوه بر این، باید استانداردهای مشخصی تعریف شود که مصرف آب شرب را از آب بازیافتی، و برق پاکِ خریداری‌شده را از برق معمولی شبکه تفکیک کند تا امکان مقایسه دقیق عملکرد شرکت‌ها فراهم شود.

مسئله اصلی هیچ‌وقت این نبوده که کل این بخش در مجموع چقدر برق می‌سوزاند؛ بلکه پرسش اساسی این است که آیا مردمی که بار این زیرساخت‌ها را به دوش می‌کشند، حق دارند بدانند چه فشاری را دارند تحمل می‌کنند یا خیر.

پیش‌بینی سهم ۱۰ تا ۱۵ درصدی دیتاسنترها از کل برق تا سال ۲۰۳۰ توسط TenneT، هشداری برای همین فرداست، نه آینده‌ای دوردست. جامعه‌ای که قرار است این موج انفجاری را در آغوش بکشد، حق دارد همین حالا به آمار دسترسی داشته باشد تا برای آینده چاره‌اندیشی کند.