مدیر انرژی گوگل: ساخت دیتاسنتر در فضا تا ۱۰۰ برابر گران‌تر از زمین تمام می‌شود

• مدیر ارشد انرژی دیتاسنترهای گوگل اعلام کرد هزینه راه‌اندازی مراکز داده هوش مصنوعی در فضا ممکن است تا ۱۰۰ برابر بیشتر از مراکز زمینی تمام شود.
• اظهارات آماندا پترسون کوریو تنها چند هفته پس از پرتاب نخستین نمونه آزمایشی پروژه Suncatcher گوگل مطرح می‌شود؛ ماهواره‌ای با توان حدود ۱ کیلووات که مدل Gemma 4 را روی یک تراشه مدارگرد TPU آزمایش کرد.
• به‌گفته کوریو، گلوگاه اصلی پردازش در زمین نه کمبود انرژی، بلکه بروکراسی‌های صدور مجوز و چالش‌های قانونی است؛ همان موانعی که حامیان محاسبات فضایی ادعا می‌کنند با رفتن به مدار از آنها فرار خواهند کرد.

گوگل طی یک ماه گذشته مانور رسانه‌ای پررنگی روی فعالیت تراشه‌های هوش مصنوعی خود در مدار زمین داده است، اما مدیری که مسئولیت تأمین انرژی مراکز داده این شرکت روی زمین را بر عهده دارد، با اعلام هزینه‌ای سنگین، هشداری واقع‌گرایانه درباره عملی بودن این ایده مطرح کرد.

آماندا پترسون کوریو (Amanda Peterson Corio)، مدیر ارشد بخش انرژی مراکز داده در گوگل، در جریان نشست اخیر WTF وب‌سایت The Information در دره ناپا، اعلام کرد که احداث دیتاسنتر در فضا می‌تواند تا ۱۰۰ برابر گران‌تر از نمونه‌های ساخته‌شده روی سطح زمین تمام شود.

توصیه او به سایر فعالان این صنعت ساده، شفاف و کاملاً واقع‌بینانه بود: «بیایید پیش از آنکه سراغ گزینه‌های فرازمینی برویم، تمام راهکارهای موجود روی سطح زمین را بررسی کنیم.»

ایده‌ای با هزینه‌های نجومی؟

این اظهارات در موقعیت حساسی بیان می‌شوند، زیرا خود گوگل در حال حاضر دقیقاً سرگرم آزمایش چنین سخت‌افزارهایی در فضا است. نخستین نمونه آزمایشی این شرکت با عنوان پروژه Suncatcher که با همکاری اپراتور ماهواره‌ای Planet توسعه یافته، در تاریخ ۱ اکتبر با مأموریت اشتراکی Transporter-18 متعلق به شرکت SpaceX به مدار پرتاب شد.

گوگل اخیراً نیز از دستاورد اولیه و نمادین خود پرده برداشت؛ جایی که مدل هوش مصنوعی Gemma 4 با اجرا روی یک تراشه شتاب‌دهنده TPU، شعری کوتاه درباره حضور در فضا سرود و این پیام هنگام عبور ماهواره از فراز سوالبارد نروژ به زمین مخابره شد.

گوگل این رویداد را نخستین پاسخ تولیدشده توسط یک تراشه TPU در کلاس مراکز داده در مدار می‌داند. البته این ادعایی بسیار محتاطانه و دست‌چین‌شده است، چراکه استارتاپ Starcloud حدود یک سال پیش تراشه قدرتمند Nvidia H100 را به مدار فرستاده بود و ظرف چند هفته مدل‌های هوش مصنوعی را روی آن اجرا کرد.

مقیاس‌پذیری چالش بسیار بزرگ‌تری است که به‌راحتی در هیاهوی رسانه‌ای نادیده گرفته می‌شود. به‌گزارش پایگاه The Next Web، این ماهواره ۴ تراشه TPU با خود حمل می‌کند اما آرایه خورشیدی آن تنها حدود ۱ کیلووات برق تولید می‌نماید؛ در نتیجه در هر نوبت فقط می‌تواند یک تراشه را آن هم به مدت حدود ۲۰ دقیقه روشن نگه دارد. در مقایسه، یک پردیس مدرن دیتاسنتر هوش مصنوعی ۱ گیگاواتی که امروزه روی زمین ساخته می‌شود، حدود یک میلیون برابر بیشتر انرژی مصرف می‌کند.

گوگل از زمان رونمایی Suncatcher در یک سال گذشته، همواره آن را یک پروژه رویایی و بلندپروازانه توصیف کرده است. تراویس بیلز (Travis Beals)، مدیر این پروژه، در روز پرتاب به شبکه NPR گفت انتظار ندارد توان محاسباتی مداری ظرف پنج سال آینده ارزان‌تر از پردازش زمینی شود.

موج بدبینی کارشناسان و وال‌استریت به مراکز داده مداری

این اظهارات بحث‌های داغی را در وال‌استریت رقم زد؛ جیم چانوس (Jim Chanos)، سرمایه‌گذار معروف، سخنان کوریو را معادل ۵ تریلیون دلار هزینه به‌ازای هر گیگاوات توان محاسباتی تفسیر کرد و در پلتفرم ایکس نوشت که شکاف عمیق میان دیدگاه این مدیر گوگل با برآوردهای خوش‌بینانه مدیران SpaceX، باید زنگ خطری جدی برای هر سرمایه‌گذاری باشد که قصد دارد مدل اقتصادی این کسب‌وکار را برآورد کند.

تحلیلگران پایگاه مالی TIKR این محاسبات را بیشتر بررسی کردند: مدیر مالی شرکت SpaceX ماه گذشته به سرمایه‌گذاران گفته بود که زیرساخت محاسباتی جدید با نرخ‌های اجاره فعلی در کمتر از یک سال سرمایه خود را بازمی‌گرداند. با این حال طبق محاسبات TIKR، اگر هزینه ساخت در مدار تا ۱۰۰ برابر گران‌تر باشد و خدمات آن با همان قیمت بازار اجاره داده شود، دوره بازگشت سرمایه ممکن است تا یک قرن طول بکشد و حتی اگر هزینه ساخت تنها یک‌دهم سقف برآورد کوریو باشد، بازگشت سرمایه بیش از یک دهه زمان خواهد برد.

این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که ایده پردازش مداری، بخش مهمی از ارزش‌گذاری ۱.۸ تریلیون دلاری شرکت SpaceX را توجیه می‌کند. این شرکت از کمیسیون ارتباطات فدرال (FCC) درخواست مجوز کرده تا حداکثر یک میلیون ماهواره مجهز به دیتاسنتر را به فضا بفرستد و ایلان ماسک مدعی شده است توان محاسباتی فضایی که ماهانه پرتاب می‌شود، تا پایان سال ۲۰۲۸ احتمالاً از پردازش زمینی پیشی خواهد گرفت. با این حال، اسناد عمومی عرضه اولیه سهام (IPO) خود SpaceX به سرمایه‌گذاران هشدار داده که این حوزه با «پیچیدگی فنی شدید و فناوری‌های اثبات‌نشده» روبه‌رو است و شاید مراکز داده مداری هرگز به سودآوری تجاری نرسند.

کوریو اولین منتقد این ایده نیست؛ اوایل سال جاری نیز Sam Altman، مدیرعامل OpenAI، با وجود رونمایی شرکت Nvidia از ماژول فضایی Space-1 Vera Rubin ویژه مراکز داده مداری، این طرح را در شرایط فعلی «مضحک و غیرعملی» خوانده بود.

موضع‌گیری اخیر از سوی مدیر گوگل زاویه بسیار جالب دیگری نیز دارد: هلدینگ آلفابت (شرکت مادر گوگل) یکی از بزرگ‌ترین سهام‌داران خارجی شرکت SpaceX است که به‌گزارش بلومبرگ، سهمی معادل ۶.۱۱ درصد از آن را در اختیار دارد و گزارش‌ها حاکی از مذاکرات گوگل با SpaceX برای پرتاب نسخه‌های آینده سخت‌افزار Suncatcher است. اکنون مدیر انرژی گوگل فرضیه‌ای را زیر سؤال برده و به‌نوعی روی آن آب سرد ریخته که بخش عمده‌ای از ارزش دارایی‌های آلفابت را تشکیل می‌دهد، در حالی که پروژه بلندپروازانه خود گوگل نیز به پرتاب‌های ارزان‌قیمت و به‌موقع SpaceX وابسته است.

جالب اینجاست که استدلال کلان کوریو بیش از آنکه به آسمان مربوط باشد، بر مسائل روی زمین متمرکز بود. به‌گزارش رسانه The Information، او تأکید کرد که ایالات متحده به اندازه کافی برق دارد و مانع واقعی، فرآیندهای طولانی صدور مجوز و بررسی‌های اتصال به شبکه سراسری است.

او بخش زیادی از مخالفت‌های محلی با توسعه دیتاسنترها را به توسعه‌دهندگان تازه‌کار و کم‌تجربه نسبت داد و بدون نام بردن از شرکتی خاص گفت گوگل در بیش از ۹ ایالت، هزینه‌های ارتقای شبکه برق را برای دوره‌های ۱۵ تا ۲۰ ساله پیش‌پرداخت می‌کند، ضمانت‌های بازسازی محیطی ارائه می‌دهد و استفاده از قراردادهای عدم‌افشا (NDA) با دولت‌های محلی را متوقف کرده است.

با این حال، در این استدلال نقصی اساسی وجود دارد؛ غول‌های باسابقه فناوری نظیر Oracle نیز با مقاومت‌های شدید جوامع محلی روبه‌رو شده‌اند، موضوعی که ادعای کوریو مبنی بر مقصر بودن شرکت‌های تازه‌کار را رد می‌کند. این مخالفت‌ها به‌هیچ‌وجه حاشیه‌ای نیستند؛ دامنه اعتراض‌ها سرتاسر آمریکا را فرا گرفته است و آمار موسسه Data Center Watch نشان می‌دهد تنها در سه‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶، حدود ۷۵ پروژه دیتاسنتر به ارزش تقریبی ۱۳۰ میلیارد دلار دچار تأخیر یا تعلیق شده‌اند.

وجود همین موانع سیاسی و اجتماعی باعث شده ایده دیتاسنترهای مداری همچنان زنده بماند و شرکت SpaceX نیز با مانور روی همین چالش‌ها طرح خود را پیش می‌برد. پس از انتخابات میان‌دوره‌ای اخیر که در آن احداث مراکز داده به یکی از موضوعات اصلی کارزارها به‌ویژه در رقابت فرمانداری تگزاس تبدیل شد، ایلان ماسک در پستی نوشت: «دیتاسنترهای فضایی در حال حاضر بسیار جذاب‌تر به نظر می‌رسند.»

با تمام این‌ها، ترک زمین به‌معنای رهایی از صف مجوزها نیست؛ درخواست SpaceX برای پرتاب یک میلیون ماهواره و هم‌چنین پروژه ۵۱ هزار و ۶۰۰ ماهواره‌ای Project Sunrise متعلق به شرکت Blue Origin، هر دو به تأییدیه رگولاتوری FCC نیاز دارند. نگرانی از ایجاد زباله‌های فضایی و تداخل فرکانس‌های رادیویی، دستاویزهای فراوانی در اختیار نهادهای ناظر و رقبا می‌گذارد تا این بار در ارتفاعات بالاتر به اعتراض برخیزند. اگر طبق گفته کوریو واقعاً انرژی کافی روی زمین وجود دارد و مانع اصلی دریافت مجوز است، مزیت اصلی مدار صرفاً دور زدن این صف اداری خواهد بود که بر اساس ارقام او، بهایی فوق‌العاده سرسام‌آور دارد.

در حال حاضر تا زمانی که شرکتی زیرساختی فراتر از یک بستر آزمایشی یک کیلوواتی را به فضا نفرستد و هزینه‌های واقعی را اعلام نکند، اختلاف هزینه میان مدار و زمین (چه ۳ برابر باشد، چه ۱۰ برابر و چه ۱۰۰ برابر) صرفاً در حد یک حدس علمی باقی می‌ماند. سقف هزینه اعلام‌شده توسط کوریو به‌اندازه جدول زمانی جاه‌طلبانه ایلان ماسک اثبات‌نشده است. با این تفاوت که وعده‌های ماسک هم‌اکنون تأثیر چشمگیری بر ارزش‌گذاری نجومی سهام شرکت گذاشته است و سهام‌داران SpaceX با دلهره و چشم‌انتظاری بالا در انتظار داده‌های مالی مستندی هستند که بتواند این ادعاها را اثبات کند.