ردپای هوش مصنوعی در کدهای LibreOffice؛ ماجرای تناقض شعار با واقعیت

بنیاد The Document Foundation (TDF) اعلام کرده است که نرم‌افزار محبوب LibreOffice هیچ قابلیت داخلی مبتنی بر هوش مصنوعی ندارد و توسعه‌دهندگان هسته اصلی پروژه نیز از مدل‌های زبانی بزرگ استفاده نمی‌کنند؛ اما در این میان، قوانین برای مشارکت‌کنندگان داوطلب جامعه کاربری کاملاً متفاوت است.

در یکی از پست‌های منتشرشده در شبکه اجتماعی فدیورس، کاربری با نام مستعار argv[-1] به سه کامیت در مخزن کدهای LibreOffice طی سال جاری میلادی اشاره کرده که در توضیحات آن‌ها، صراحتاً به استفاده از دستیارهای کدنویسی هوش مصنوعی اذعان شده است.

دو مورد از این کامیت‌ها، یعنی اصلاح وراثت هنگام تنظیم اندازه فونت پاراگراف روی ۱۰۰ درصد یا ۰ پوینت و فعال‌سازی اندازه نسبی فونت در استایل سلول‌های Calc، در ماه آوریل ثبت شده‌اند و در آن‌ها اشاره شده که مدل هوش مصنوعی Claude در شناسایی راه‌حل و رفع باگ‌ها کمک کرده است. علاوه بر این، در ماه سپتامبر نیز کامیت دیگری با عنوان افزودن دکمه کپی تصویر به پنجره اسکرین‌شات ثبت شد که نویسنده آن تأیید کرده برای تولید کلاس BitmapTransferable از ابزار GitHub Copilot در محیط VS Code استفاده کرده و متد copyButtonHandler را نیز به‌صورت دستی اما با کمک ابزارهای تکمیل خودکار کد مبتنی بر هوش مصنوعی توسعه داده است.

چنین رویدادی را به سختی می‌توان یک ایراد فاجعه‌بار یا غیرعادی دانست؛ چراکه این روزها پیدا کردن یک پروژه متن‌باز بزرگ که هیچ کدی از مدل‌های زبانی در آن وجود نداشته باشد، تقریباً غیرممکن شده است.

با این حال، بنیاد The Document Foundation همواره تاکید کرده که این مجموعه‌نرم‌افزار اداری متن‌باز، کاملاً عاری از هوش مصنوعی است. زمانی که نسخه ۲۶.۸ این نرم‌افزار در ماه آگوست منتشر شد، بسیاری از تحلیلگران این موضع‌گیری تند را کنایه‌ای مستقیم به همکار تجاری سابق این بنیاد یعنی Collabora قلمداد کردند. پیش‌تر در ماه ژوئن مشخص شده بود که ادغام گسترده قابلیت‌های هوش مصنوعی، مهم‌ترین ویژگی نسخه ۲۶.۰۴ نرم‌افزار Collabora CODE بوده است؛ مجموعه‌ای مبتنی بر وب که هسته کدهای آن بر پایه LibreOffice توسعه می‌یابد.

بنیاد TDF که از زمان انشعاب LibreOffice از پروژه OpenOffice.org تحت کنترل شرکت اوراکل در سال ۲۰۱۰، سرپرست و نگهدارنده اصلی آن بوده است، عدم وجود هوش مصنوعی داخلی را به یک مزیت رقابتی تبدیل کرده است. این بنیاد در ماه سپتامبر در پستی وبلاگی رسماً اعلام کرد که عدم استفاده از هوش مصنوعی اکنون یک قابلیت اختصاصی است. در همین حال، در تاریخ ۲۱ اکتبر، بنیاد TDF از ثبت ۹.۴ میلیون بار دانلود طی هشت هفته خبر داد؛ آماری که بدون احتساب به‌روزرسانی‌های ویندوز و دانلود نسخه‌های قدیمی‌تر محاسبه شده است. البته خود بنیاد نیز اذعان کرده که تعیین دلیل دقیق این رشد چشمگیر کار دشواری است.

پاسخ رسمی بنیاد TDF در شبکه اجتماعی ماستودون اما با لحنی بی‌تفاوت و تا حدی منکرانه همراه بود:

«باز هم یک بحث باکیفیت دیگر در ماستودون! بار دیگر تکرار می‌کنیم: هیچ‌یک از توسعه‌دهندگان هسته اصلی از مدل‌های زبانی استفاده نمی‌کنند. ما به مشارکت‌های گسترده جامعه کاربری متکی هستیم و فهرست مشخصی از ابزارهای غیرمجاز تعیین نکرده‌ایم، اما از مشارکت‌کنندگان می‌خواهیم در صورت استفاده از مدل‌های زبانی حتماً شفاف‌سازی کنند؛ هرچند به‌طور کلی آنها را از این کار دلسرد می‌کنیم. ما کدهای ارسالی مشارکت‌کنندگان را به‌دقت بررسی می‌کنیم تا از کیفیت بالا و تسلط کامل نویسنده بر کدهای خودش مطمئن شویم. استفاده از مدل‌های زبانی برای دانشجویان اکیداً ممنوع است و این کدها محتوای بی‌کیفیت یا شلخته نیستند.»

به بیان دیگر، رویکرد بنیاد TDF شباهت زیادی به سیاست‌های توزیع دبیان (Debian) دارد؛ به این صورت که استفاده از دستیارهای کدنویسی هوش مصنوعی به شرط شفاف‌سازی و بازبینی دقیق انسانی برای برخی مشارکت‌کنندگان مجاز است. از دیدگاه حامیان هوش مصنوعی، این تنها واکنش واقع‌گرایانه و عمل‌گرایانه ممکن است که می‌توان آن را ذیل دیدگاه «هوش مصنوعی صرفاً یک ابزار کمکی است» طبقه‌بندی کرد.

با این حال، از آنجا که این اعتراف در تضاد آشکار با تبلیغات گسترده پیرامون «نبود هوش مصنوعی» به نظر می‌رسد، برخی از کاربران LibreOffice به‌شدت از این دوگانگی ابراز نارضایتی کرده‌اند. در این میان، یکی از جالب‌ترین اظهارنظرها مربوط به یک برنامه‌نویس آرژانتینی به نام Federico Schonborn است که با طعنه‌ای کنایه‌آمیز نوشت:

«وقتی یک قنادی اعلام می‌کند که در خامه روی کیک‌هایش از آزبست یا همان پنبه نسوز استفاده نمی‌کند، شما به هیچ عنوان نباید یادآوری کنید که آن‌ها همین حالا هم در لایه‌های میانی کیک از آزبست استفاده می‌کنند!»

در پاسخ به سؤالات مطرح‌شده پیرامون این موضوع، ایتالو وینیولی، سخنگوی بنیاد TDF، با اشاره به سیاست‌های رسمی توسعه و هوش مصنوعی این بنیاد تاکید کرد:

«هیچ‌گونه تناقض یا انحرافی از مواضع اعلام‌شده پیرامون نسخه ۲۶.۸ نرم‌افزار LibreOffice وجود ندارد؛ زیرا تمام آن اظهارات مربوط به قابلیت‌های در دسترس کاربران بوده است، نه فرآیند توسعه نرم‌افزار.»

با این وجود، کاربری با نام مستعار Skjeggtroll به‌شکل کنایه‌آمیز و کوتاهی به این پارادوکس اشاره کرد:

«بسیار عجیب به نظر می‌رسد که نوشتن پیام کامیت با مدل‌های زبانی کاملاً ممنوع باشد، اما استفاده از آن‌ها برای نوشتن خود کدهای واقعی مجاز شمرده شود!»