وابستگی کامل بخش دولتی به مایکروسافت، آینده رقابت در بازار هوش مصنوعی را تهدید می‌کند

سازمان رقابت و بازارهای بریتانیا (CMA) پیش از این نیز برای غول‌های بزرگ فناوری نقشه‌های راه متعددی تدوین کرده، اما این رویکرد را هرگز در قبال مایکروسافت پیاده نکرده است. در شرایطی که حجم سالانه قراردادهای خرید در بخش دولتی بریتانیا به ۴۰۰ میلیارد پوند می‌رسد و میلیون‌ها پوند مستقیماً به سوی سرویس‌های ابری مایکروسافت سرازیر می‌شود، CMA نمی‌تواند برای اقدام تا فوریه ۲۰۲۷ منتظر بماند.

موضوع خریدهای دولتی اکنون به یکی از چالش‌های بنیادین سیاست‌گذاری اقتصادی در بریتانیا تبدیل شده است. سارا کاردل (Sarah Cardell)، مدیرعامل CMA، در سخنرانی خود در نشست پارلمانی مجلس عوام در تاریخ ۸ سپتامبر، دو گزارش تازه منتشرشده این نهاد را با عناوین «خریدهای بخش عمومی در راستای منافع ملی» و «تبانی در مناقصات، هزینه‌های واقعی» معرفی کرد.

نتیجه‌گیری اصلی این گزارش‌ها، همان‌طور که انتظار می‌رفت، نشان می‌دهد خریدهای دولتی بریتانیا می‌تواند اهرمی بسیار کارآمدتر برای جهت‌دهی به بازارها و بهبود نتایج برای شهروندان، کسب‌وکارها و مودیان مالیاتی باشد. با این حال، نکته‌ای ظریف‌تر و چه‌بسا مهم‌تر این است که بزرگ‌ترین خطرات زمانی پدیدار می‌شوند که صرفه‌جویی‌های کوتاه‌مدت مالی بر ارزش‌آفرینی بلندمدت و حفظ رقابت سالم ترجیح داده شوند.

به‌گفته مدیر موسسه مشاوره‌ای Laganview Associates، تصمیم‌های نسنجیده در حوزه فناوری می‌تواند هزینه‌های سنگینی را به بخش دولتی تحمیل کند.

رایانش ابری یکی از آشکارترین نمونه‌های این بده‌بستان پرخطر در عمل به‌شمار می‌رود. خرید سرویس‌های مایکروسافت در نگاه اول ساده‌ترین و کم‌دردسرترین مسیر است؛ چراکه این محصولات از پیش در ساختار فناوری اطلاعات بخش دولتی ریشه دوانده‌اند، یکپارچه‌سازی آن‌ها آسان به نظر می‌رسد و هزینه‌های کوتاه‌مدت مهاجرت به پلتفرم‌های دیگر یا ایجاد تنوع بسیار سنگین‌تر از تمدید ساده قراردادهای فعلی جلوه می‌کند. دقیقاً همین منطق کوتاه‌مدت است که به مایکروسافت امکان داده خود را تا این حد با پیکره زیرساخت‌های ابری بخش عمومی بریتانیا گره بزند.

هر تصمیم مجزا برای خرید شاید در لحظه اتخاذ، منطقی، کم‌ریسک و مقرون‌به‌صرفه جلوه کند؛ اما در مجموع، این تصمیم‌ها یک ارائه‌دهنده واحد را چنان در لایه‌های داده، احراز هویت و امنیت بخش دولتی تثبیت کرده‌اند که اکنون تهدیدی کاملاً جدی برای خرید رقابتی در حوزه هوش مصنوعی دولتی ایجاد شده است. صرفه‌جویی ظاهری امروز، در آینده به تعهدی سنگین تبدیل خواهد شد؛ به‌ویژه زمانی که پیاده‌سازی هر پروژه هوش مصنوعی ناچار باشد بر بستری بنا شود که کنترل تمام و کمال آن تنها در دست یک شرکت است.

بازاری که تعادل خود را از دست داده است

بررسی‌های CMA درباره بازار خدمات ابری در ژوئیه ۲۰۲۵ به نتیجه‌ای کاملاً روشن رسید: سازوکار رقابت در این بازار به درستی عمل نمی‌کند. مایکروسافت و سرویس ابری AWS هر کدام بین ۳۰ تا ۴۰ درصد از سهم بازار را در اختیار دارند و سهم مایکروسافت همچنان در حال افزایش است. موانع جدی برای ورود رقبای جدید از جمله هزینه‌های سرسام‌آور مراکز داده، صرفه به مقیاس و تنوع گسترده محصولات شرکت‌های مسلط نیز باعث شده این وضعیت پابرجا بماند.

شواهد نشان می‌دهد سالانه کمتر از ۱ درصد از مشتریان ارائه‌دهنده ابری خود را تغییر می‌دهند؛ موضوعی که هزینه بالای انتقال داده به بیرون (Egress Fees) و چالش‌های فنی پیچیده عامل اصلی آن است. از همه گویاتر اینکه تحقیقات CMA فاش کرد مایکروسافت مجوز برخی از محصولات کلیدی خود را از AWS و گوگل دریغ می‌کند تا رقبای خود را مستقیماً تضعیف نماید؛ رویکردی که اثراتی کاملاً ملموس بر خریداران بخش دولتی علاقه‌مند به خرید رقابتی بر جای می‌گذارد.

بازار نوین هوش مصنوعی در آستانه از دست رفتن تعادل

با این حال، در شرایطی که مایکروسافت با سرعتی فزاینده در حال عرضه ابزارهای نوین هوش مصنوعی میان شرکت‌ها و نهادهای دولتی بریتانیا است، چالش اساسی «قفل‌شدگی در زیرساخت‌های ابری» نادیده گرفته می‌شود. مانع واقعی در برابر شکل‌گیری یک بازار رقابتی در هوش مصنوعی، صرفاً عادت کردن کاربران به گردش‌های کاری روزمره نیست؛ بلکه معماری به‌هم‌پیوسته‌ای شامل نرم‌افزار، داده‌ها، مدیریت هویت و امنیت است. مایکروسافت این تسلط ساختاری را از طریق نرم‌افزارهای سازمانی قدیمی خود، به‌ویژه Windows Server و SQL Server، حفظ کرده است.

هنگامی که سازمان‌ها به‌دلیل اجرای این بارکاری‌های حیاتی بر بستر ابرهای رقیب جریمه مالی یا فنی می‌شوند، جاذبه داده‌های آن‌ها برای همیشه به سمت اکوسیستم مایکروسافت متمایل می‌گردد. در نتیجه، توسعه فرآیندها و ایجنت‌های هوش مصنوعی بعدی حول این داده‌های قفل‌شده صورت می‌گیرد و انتخاب راهکارهای نوآورانه از سوی شرکت‌های رقیب، از نظر مالی و فنی کاملاً غیرعملی و غیرمنطقی خواهد شد.

سازمان CMA پیش از این تشخیص داده است که مایکروسافت چگونه با بهره‌گیری از مجوز محصولات زیرساختی خود رقبا را تضعیف می‌کند؛ اکنون این سازمان باید پیش از آنکه بازار خریدهای دولتی برای هوش مصنوعی سازمانی نیز برای همیشه بسته و تک‌قطبی شود، این انحصار بنیادین را مهار کند.

پیشرفت‌های محتاطانه نهادهای نظارتی

البته نهاد ناظر بریتانیا بیکار ننشسته است. در تاریخ ۳۱ مارس ۲۰۲۶، این نهاد به‌جای اعمال الزامات الزام‌آور که بازرسانش توصیه کرده بودند، تعهدات داوطلبانه مایکروسافت و AWS را پذیرفت. این تعهدات شامل افزایش مهلت رایگان انتقال داده برای تغییر ارائه‌دهنده از ۶۰ به ۱۸۰ روز و راه‌اندازی سازوکاری جدید برای درخواست تعامل‌پذیری ابری با وعده بازنگری شش‌ماهه بود.

این نهاد به‌طور هم‌زمان تحقیقاتی را برای بررسی «وضعیت بازار استراتژیک» (SMS) درباره کل اکوسیستم نرم‌افزارهای تجاری مایکروسافت از جمله Windows، Office، Teams و Copilot آغاز کرد؛ پرونده‌ای که بیش از ۱۵ میلیون کاربر را در بریتانیا پوشش می‌دهد و تصمیم نهایی آن قرار است تا حدود فوریه ۲۰۲۷ اعلام شود.

این اقدامی منصفانه ولی بسیار محتاطانه به‌شمار می‌رود. منتقدانی چون ائتلاف Open Cloud Coalition ضمن استقبال از این گام، خواستار اقدام سریع در صورت برآورده نشدن تعهدات شده‌اند. مایکروسافت می‌تواند استدلال کند که این پیشنهادات را با حسن نیت و برای جلوگیری از مداخله‌های سنگین‌تر مطرح کرده است، اما این وعده‌ها باید پیش از تثبیت بیشتر انحصار به ثمر بنشینند؛ چراکه پروژه‌های هوش مصنوعی ظرف چند ماه از معرفی تا پیاده‌سازی کامل پیش می‌روند، در حالی که زمان‌سنج نهادهای نظارتی با مقیاس سال سنجیده می‌شود.

نقشه راهی برای رقابت عادلانه و ارزش‌آفرینی عمومی

سازمان CMA اکنون با دو مقوله کاملاً درهم‌تنیده مواجه است: چگونگی ایجاد ارزش بیشتر برای جامعه و مودیان از طریق خریدهای دولتی، و نحوه محدود شدن رقابت و تنوع گزینه‌ها بر اثر سلطه مایکروسافت بر بازار. تدوین یک نقشه راه میان‌دوره‌ای می‌تواند هر دو چالش را هم‌زمان برطرف سازد. چنین سندی ضمن ارائه راهنمایی شفاف به نهادهای عمومی در زمان خرید خدمات ابری و هوش مصنوعی، شیوه مقابله CMA با وابستگی‌های ساختاری محدودکننده را مشخص می‌کند.

این رویکرد با تمرکز چهره‌هایی چون اندی برنهام (Andy Burnham) بر تحقق ارزش‌های اجتماعی در قراردادهای عمومی همسو است. ایجاد یک بازار ابری بازتر و رقابتی‌تر، صرفاً به نفع کسب‌وکارها نخواهد بود؛ بلکه انعطاف‌پذیری نهادهای دولتی را افزایش می‌دهد، خطر تبدیل صرفه‌جویی‌های ناچیز کوتاه‌مدت به وابستگی‌های پرهزینه و برگشت‌ناپذیر را مهار می‌سازد و به استفاده بهینه‌تر از اموال عمومی کمک می‌کند.

شفافیت و قطعیت به نفع همه است

نقشه راه پیشنهادی باید مواردی چون صدور مجوز بدون تبعیض بر بستر ابرهای رقیب، تعامل‌پذیری در حوزه‌های احراز هویت و جابه‌جایی ایجنت‌ها، گنجاندن برنامه‌های خروج در قراردادهای بخش دولتی، و ارائه شواهد قابل راستی‌آزمایی درباره مهاجرت واقعی به سیستم‌های چندابری را پوشش دهد. افزون بر این، نحوه ارزیابی عملکرد واقعی این تدابیر توسط CMA نیز باید کاملاً شفاف اعلام شود.

وجود قوانینی قابل پیش‌بینی به سود مایکروسافت، مشتریان و رقبای آن خواهد بود. با این شفافیت، مایکروسافت مرزهای قانونی یکپارچه‌سازی خدمات خود را درمی‌یابد؛ نهادهای عمومی می‌توانند با اطمینان از حفظ آزادی عمل در آینده، خریدهای کلان هوش مصنوعی را کلید بزنند؛ و شرکت‌های رقیب در حوزه ابر و هوش مصنوعی نیز از توجیه اقتصادی توسعه محصولات تعامل‌پذیر برای بازار بریتانیا مطمئن خواهند شد.

نهاد نظارتی بریتانیا ماهیت مشکل را شناسایی کرده، گام نخستین را با احتیاط برداشته و روند تحقیقات مناسبی را آغاز نموده است. اکنون این سازمان باید مقصد، نقاط عطف و شاخص‌های موفقیت را پیش از آنکه گسترش هوش مصنوعی در سال آینده باز کردن گره‌های انحصار را دشوارتر کند، ترسیم نماید. در نبود نقشه‌ای شفاف، رفتارهای ضد رقابتی از بازار رایانش ابری به تاروپود محیط‌های کاری مجهز به هوش مصنوعی نفوذ خواهد کرد؛ وضعیتی که بازگشت از آن برای بخش عمومی بریتانیا بسیار سنگین و پرهزینه تمام خواهد شد.