مدرنا چگونه با کمک هوش مصنوعی به جنگ سرطان و تحول صنعت داروسازی می‌رود؟

آیا هوش مصنوعی می‌تواند به ما در مبارزه مؤثرتر با سرطان کمک کند؟ شرکت مدرنا (Moderna) این وعده بزرگ را به آزمون گذاشته است؛ این شرکت داروسازی با بهره‌گیری از هوش مصنوعی، علاوه بر طراحی درمان‌های شخصی‌سازی‌شده برای بیماران، در حال بازتعریف ساختار عملکردی خود است.

رویکرد مدرنا درس بزرگی برای تمام کسب‌وکارهایی دارد که می‌خواهند با منابع کمتر، دستاوردهای بسیار بزرگ‌تری خلق کنند: هوش مصنوعی را در تمام ارکان سازمان، از آزمایشگاه‌های تخصصی گرفته تا بخش حقوقی، به کار بگیرید.

مدرنا که در سال ۲۰۱۰ تأسیس شد، با ساخت واکسن کووید-۱۹ به نامی آشنا در سراسر جهان تبدیل گشت. با این حال، تا پایان سال ۲۰۲۵ این شرکت تنها ۴٬۷۰۰ کارمند داشت؛ رقمی که در مقایسه با ارتش ۷۵ هزار نفری غول‌های داروسازی مانند مرک (Merck) و فایزر (Pfizer) بسیار کوچک به نظر می‌رسد و جاه‌طلبی‌های بزرگ آن را بیش از پیش شگفت‌انگیز می‌کند.

در سال ۲۰۲۴، مدرنا برنامه‌ای جامع ارائه داد تا ظرف مدت ۵ سال، حداکثر ۱۵ محصول جدید را روانه بازار کند. مدیران ارشد شرکت اعلام کردند دستیابی به چنین اهدافی با روش‌های سنتی به حدود ۱۰۰ هزار کارمند نیاز دارد، در حالی که با اتکا به فناوری و هوش مصنوعی، این مسیر تنها با حدود ۶ هزار نیرو طی خواهد شد. البته این هدف‌گذاری بیش از آنکه بیانگر افزایش قطعی بهره‌وری در عمل باشد، چشم‌اندازی برای گسترش مقیاس کسب‌وکار به شمار می‌رفت.

بخشی از موفقیت چشمگیر مدرنا و توان رقابت آن با رقبای بسیار بزرگ‌تر، ناشی از تعهد عمیق این شرکت به قرار دادن هوش مصنوعی در قلب تمام فعالیت‌ها است؛ از تحقیق و توسعه (R&D) گرفته تا عملیات تجاری، امور حقوقی و تولید محصول.

اما این استراتژی در عمل چگونه پیاده‌سازی می‌شود و سایر کسب‌وکارها چه درس‌هایی می‌توانند از آن بیاموزند؟

مدرنا امروز چگونه از هوش مصنوعی استفاده می‌کند؟

مدرنا اساساً با هدف توسعه روش‌های درمانی بر پایه mRNA تأسیس شد. به زبان ساده، در این روش‌ها دستورالعمل‌هایی به سلول‌ها ارسال می‌شود تا پروتئین‌های خاصی را برای پیشگیری یا مبارزه با بیماری‌ها تولید کنند. فلسفه مدرنا این فرآیند زیستی را مانند یک چالش مهندسی نرم‌افزار می‌بیند؛ به این معنا که سلول‌های بدن درست همانند کامپیوترها برنامه‌ریزی می‌شوند.

در سال ۲۰۲۶، بررسی‌های مربوط به داروی اختصاصی درمان سرطان این شرکت به نام «اینتیسمران اوتوژن» (intismeran autogene) که با همکاری شرکت مرک توسعه یافته است، نشان داد که ترکیب این دارو با داروی کیترودا (Keytruda)، مدت‌زمان بقای بیماران مبتلا به ملانومای پرخطر پس از جراحی را بدون بازگشت سرطان، نسبت به مصرف کیترودا به‌تنهایی، بهبود می‌بخشد. این دستاورد، نخستین فاز سوم بالینی موفق برای یک درمان اختصاصی سرطان بر پایه mRNA به شمار می‌رود. البته این گزارش حاوی نتایج اولیه بود و داده‌های کامل آن در آینده منتشر خواهد شد.

این رویکرد با بررسی اطلاعات ژنتیکی تومور هر بیمار، دارویی کاملاً اختصاصی طراحی می‌کند تا سیستم ایمنی بدن بتواند سلول‌های سرطانی را شناسایی کرده و به آنها حمله کند. در این مسیر، پلتفرم استودیوی طراحی mRNA مدرنا (mRNA Design Studio) از هوش مصنوعی برای بهینه‌سازی ساختار مولکول‌های mRNA استفاده می‌کند و ابزارهای محاسباتی پیشرفته را وارد فرآیند توسعه دارو می‌سازد.

پروژه دیگری به نام Dose ID، از هوش مصنوعی مولد کمک می‌گیرد تا به تیم‌های مطالعات بالینی در تحلیل و تجسم داده‌های حجیم و ارزیابی دلایل تعیین دوز مصرفی داروها یاری رساند. این سامانه به‌گونه‌ای طراحی شده که تصمیم‌گیری نهایی همچنان بر عهده متخصصان انسانی باشد و هوش مصنوعی تنها نقش دستیار تحلیلی را ایفا کند.

مدرنا با خودکارسازی کارهای روتین و فنی در بخش تحقیق و توسعه، قصد دارد بازدهی تیم‌های خود را به حداکثر برساند. اما افزایش توان نوآوری و عرضه محصولات جدید در یک شرکت داروسازی، مستلزم ارتقای کارایی در سایر بخش‌های سازمان نیز هست.

چت‌بات اختصاصی مدرنا به نام mChat که با استفاده از فناوری اوپن‌ای‌آی توسعه یافته، زمینه را برای استفاده گسترده از هوش مصنوعی مولد در این شرکت هموار کرد. پس از آن، پیاده‌سازی نسخه سازمانی چت‌جی‌پی‌تی (ChatGPT Enterprise) به کارکنان اجازه داد تا دستیارهای هوشمند سفارشی برای کارهایی مثل خلاصه‌سازی قراردادها، پاسخ به سؤالات اداری و آماده‌سازی گزارش‌های مالی برای سرمایه‌گذاران بسازند.

به‌گزارش اوپن‌ای‌آی، کارکنان مدرنا تنها در مدت ۲ ماه پس از به‌کارگیری نسخه سازمانی ChatGPT، بیش از ۷۵۰ نسخه سفارشی از GPT ایجاد کردند و میانگین گفتگوهای هفتگی هر کاربر به ۱۲۰ مکالمه رسید.

از استراتژی هوش مصنوعی مدرنا چه درس‌هایی می‌توان آموخت؟

مدرنا مسیر تحول خود را با یک سؤال ساده آغاز کرد: چگونه می‌توان یک سازمان را بر پایه فرصت‌های ناشی از هوش مصنوعی بنا نهاد؟

این شرکت در هسته اصلی کسب‌وکار خود، بر خودکارسازی کارهای فنی تکراری اما زمان‌بر متمرکز شد تا تیم‌ها بتوانند وظایف بیشتری را با سرعتی بالاتر به سرانجام برسانند.

اجرای موفق این رویکرد به این دلیل ممکن شد که مدرنا از همان روزهای نخست بر محور فناوری، داده و نرم‌افزار پایه‌گذاری شده بود. همین زیرساخت مدرن مانع از شکل‌گیری داده‌های پراکنده و پروژه‌های جزیره‌ای شد؛ معضلی که معمولاً پذیرش هوش مصنوعی را برای شرکت‌های دارای ساختار سنتی و قدیمی بسیار دشوار می‌کند.

مدرنا به‌جای تحمیل دستوری ابزارها و فرآیندها از سطوح مدیریتی بالا، کارکنان خود را تشویق کرد تا ابزارهای هوش مصنوعی اختصاصی خود را بسازند. منطق این تصمیم بسیار شفاف بود: افرادی که مستقیماً درگیر کارها هستند، بهتر از هر کس دیگری می‌دانند هوش مصنوعی در کجا می‌تواند باری از دوش آنها بردارد.

این شرکت همچنین دریافت که گسترش تحقیق و توسعه مستلزم هماهنگی تمام ارکان سازمان است؛ بنابراین استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی را به تمامی تیم‌ها و بخش‌های اداری تعمیم داد.

تبدیل هوش مصنوعی به یک «اولویت انسانی» به معنای آموزش افراد پیشرو در این حوزه و حمایت آشکار مدیران ارشد بود. این حرکت باعث شد به‌کارگیری هوش مصنوعی به عادتی روزمره تبدیل شود؛ تا جایی که بخش حقوقی این شرکت از مشارکت ۱۰۰ درصدی نیروهای خود در استفاده از ChatGPT Enterprise خبر داد.

اگرچه هوش مصنوعی هنوز به وعده ریشه‌کن کردن قطعی سرطان جامه عمل نپوشانده است، اما پیشرفت‌های حاصل‌شده در درمان‌های شخصی‌سازی‌شده نشان می‌دهد چرا چنین جاه‌طلبی‌هایی اهمیت دارند. درس بزرگ‌تر مدرنا برای دنیای امروز این است که شکوفایی پتانسیل واقعی هوش مصنوعی، صرفاً به کشفیات آزمایشگاهی وابسته نیست؛ بلکه نیازمند داده‌های منسجم، مهارت‌های کاربردی و حمایت سازمانی است تا فناوری‌های نویدبخش را به نتایج ملموس در صحنه عمل تبدیل کند.