چرا ساخت مرورگرهای اختصاصی می‌تواند برگ برنده Opera در عصر هوش مصنوعی باشد؟

یان استاندال (Jan Standal)، نایب‌رئیس ارشد بازاریابی و ارتباطات شرکت Opera، در گفتگویی پیرامون آینده وب می‌گوید: «ما پاسخ همه پرسش‌ها را نمی‌دانیم.» اما Opera به‌جای آنکه مرورگر اصلی خود را با مجموعه‌ای آشفته از ایده‌های آزمایش‌نشده پر کند که شاید هرگز به کار نیایند، تصمیم گرفته است چندین مرورگر آزمایشی و مستقل را برای مخاطبان هدف خاص توسعه دهد.

برای نمونه، مرورگر Neon مرورگر هوش مصنوعی این شرکت برای کاربرانی است که خواهان تجربه وب مبتنی بر ایجنت‌ها هستند. ویژگی شاخص Neon این است که به شما اجازه می‌دهد از ابزارهای هوش مصنوعی دلخواه خود، حتی مدل‌های محلی که مستقیماً روی رایانه شما اجرا می‌شوند، استفاده کنید. اولویت دادن به حق انتخاب کاربر امتیازی بزرگ به شمار می‌رود، به‌ویژه در شرایطی که سایر مرورگرها تنها خدمات هوش مصنوعی شرکت‌های مادر خود را به کاربران تحمیل می‌کنند. علاوه بر این، مجزا بودن Neon از نسخه استاندارد Opera نشان می‌دهد که این شرکت قصدی برای اجبار کاربران به استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی ندارد؛ استاندال در این باره تأکید می‌کند: «استفاده از این قابلیت‌ها همیشه کاملاً اختیاری است.»

در ادامه به بررسی نحوه توسعه مرورگرها توسط Opera در این دوران پرنوسان و جزئیات رویکرد آن در قبال پروژه Neon می‌پردازیم. با وجود اینکه پس از بررسی و آزمایش Neon شاید هنوز نتوان آن را ابزاری کاملاً ضروری دانست، اما به نظر می‌رسد راهبرد Opera برای خلق محصولاتی ویژه گروه‌های خاصی از کاربران کاملاً درست و هوشمندانه است.

استراتژی مرورگرهای تخصصی Opera به ثمر می‌نشیند

شرکت Opera افزون بر مرورگر استاندارد خود و نسخه Neon، محصولات دیگری چون Opera Air (مرورگری مینیمال با ویژگی‌های آرامش‌بخش و تمرکز ذهن)، Opera GX (مرورگر ویژه گیمرها) و Opera Mini (مرورگر موبایل با قابلیت صرفه‌جویی در مصرف داده) را نیز عرضه می‌کند. استاندال مزیت این استراتژی چندمرورگری را در شخصی‌سازی محصولات برای مخاطبان تخصصی می‌داند، در حالی که گوگل ناچار است مرورگر Chrome را برای همه اقشار با نیازهای عمومی بسازد. او برای نمونه به هماهنگی نورپردازی RGB ماوس‌ها و کیبوردهای گیمینگ با مرورگر Opera GX اشاره می‌کند؛ قابلیتی که مرورگرهای جریان اصلی هرگز سراغ افزودن آن نخواهند رفت.

او در ادامه توضیح می‌دهد که تمرکز تمام‌عیار Opera بر کسب‌وکار مرورگرها، بر خلاف غول‌هایی چون اپل، گوگل و مایکروسافت، به این شرکت اجازه می‌دهد محصولاتی باکیفیت‌تر به کاربران عرضه کند. استاندال می‌گوید: «تمام تمرکز کاری ما همین است و تنها دلیل بقای ما به شمار می‌رود.» این رویکرد و استدلال را سازندگان مستقل دیگری نظیر Mozilla و Vivaldi نیز همواره مطرح می‌کنند.

نکته جالب اینجاست که طبق آمارهای شرکت، کاربران به‌طور میانگین میان چندین مرورگر مختلف Opera جابه‌جا می‌شوند که این موضوع درستی استراتژی چندمرورگری را تأیید می‌کند. به گفته استاندال، Opera در مجموع بیش از ۳۰۰ میلیون کاربر فعال جهانی در سراسر محصولات خود دارد که بخشی از آن شامل مرورگرهای گوشی‌های دکمه‌ای قدیمی است. هرچند با جایگزینی گوشی‌های هوشمند در بازارهای نوظهور این بخش از کاربران رو به کاهش است، اما او خاطرنشان می‌کند که پایگاه کاربران Opera در بازارهای غربی، به لطف همین مرورگرهای اختصاصی برای مخاطبان هدف، رشد مثبتی را تجربه می‌کند. البته آمارهای پایگاه StatCounter نشان می‌دهد که سهم بازار مرورگر Opera در تمامی پلتفرم‌های ایالات متحده تقریباً ثابت باقی مانده است.

پشتیبانی Opera Neon از ابزارهای هوش مصنوعی دلخواه و تکیه بر سرورهای MCP

به گفته استاندال، Opera همواره با آغوش باز به استقبال فناوری‌های نوظهور رفته و تلاش کرده است در شکل‌دهی آن‌ها نقش داشته باشد. او مدعی است Opera نخستین مرورگری بود که پشتیبانی از ChatGPT را به‌صورت پیش‌فرض اضافه کرد؛ هرچند همانند سایر قابلیت‌های هوش مصنوعی، فعال‌سازی آن کاملاً اختیاری بود. با این حال، تصمیم مدیران شرکت مبنی بر تبدیل نکردن مرورگر استاندارد به محصولی کاملاً مبتنی بر هوش مصنوعی، زمینه را برای راه‌اندازی مرورگر Neon و آزمایش ویژگی‌های ایجنت‌محور فراهم کرد.

استاندال با اشاره به موج هیجانی مرورگرهای ایجنت‌محور در تابستان ۲۰۲۵، که با رونمایی از پروژه لغوشده Atlas متعلق به OpenAI و مرورگر Comet متعلق به Perplexity همراه بود، صادقانه اذعان می‌کند که صنعت فناوری نتوانست انتظارات بزرگ ایجادشده را برآورده کند. تشبیه او از مرورگرهای ایجنت‌محور اولیه به خودروهای خودرانی که «تنها می‌توانند با سرعتی بسیار پایین حرکت کنند»، کاملاً با واقعیت تجربه کاربری همخوانی دارد.

اکنون شرکت Opera تمرکز خود را بر اتصال مرورگر Neon به ابزارهای هوش مصنوعی موجود از طریق سرورهای پروتکل MCP (Model Context Protocol) قرار داده است؛ قابلیتی کم‌نظیر که پیش از این در مرورگرهای وب دیده نشده بود. این ویژگی به شما امکان می‌دهد چت‌بات هوش مصنوعی دلخواهتان، نظیر Claude را متصل کرده و به آن اجازه دسترسی و هدایت مرورگر وب را بدهید. همچنین اگر مایل به وارد کردن مدل اختصاصی خود نباشید، Neon با اشتراک ماهانه ۱۹٫۹۰ دلار دسترسی به ایجنت‌های هوش مصنوعی اختصاصی خود را فراهم می‌سازد.

استاندال خاطرنشان می‌کند که Opera در نهایت به سمت استفاده از مدل‌های بهینه و محلی روی دستگاه حرکت خواهد کرد. او با تأکید بر اینکه مدل‌های محلی اطلاعات کاربران را به سرورهای ابری ارسال نمی‌کنند، می‌گوید: «این رویکرد بسیاری از نگرانی‌های کنونی پیرامون هوش مصنوعی را برطرف می‌سازد.» آجیت وارما، مدیر پروژه Firefox، نیز به برنامه‌های Mozilla برای ادغام مدل‌های هوش مصنوعی محلی بیشتر در این مرورگر اشاره کرده است. حتی جان استفنسون فون تچنر، مدیرعامل Vivaldi، نیز عنوان کرده است که مدل‌های محلی می‌توانند برای ترجمه روی دستگاه کاربردی باشند، اگرچه این شرکت برنامه‌ای برای ادغام ویژگی‌های هوش مصنوعی عمومی ندارد.

استاندال بار دیگر تأکید می‌کند که برگ برنده Opera احترام به حق انتخاب کاربر است؛ چراکه مرورگر Neon بر خلاف Chrome، Edge و Safari، کاربران را ملزم به استفاده از هوش مصنوعی اختصاصی خود نمی‌کند.

نقاط ضعف آشنا در مرورگرهای هوش مصنوعی

آزمایش‌های پیشین روی نسخه‌های اولیه Neon نتوانسته بود نظر کارشناسان را به این ایده جلب کند. با این حال، تصمیم گرفتم با دسترسی به نسخه استاندارد و پولی مجهز به ایجنت‌های هوش مصنوعی Neon، عملکرد آن را به بوته آزمایش بگذارم.

عملکرد این مرورگر در دنیای واقعی چگونه است؟ هرچند قابلیت‌های ایجنت‌محور به لطف ارتقای مدل‌های پایه اکنون تا حدی پایدارتر شده‌اند، اما بخش عمده‌ای از مشکلات همیشگی مرورگرهای هوش مصنوعی همچنان پابرجاست.

برای مثال، ایجنت هوش مصنوعی Neon برای انجام وظایف به زمان بسیار بیشتری نیاز دارد. هنگام اجرای یک دستور، این ایجنت چندین دقیقه مداوم میان صفحات مختلف کلیک می‌کند. فرایند جستجو و گردآوری اطلاعات نیز در مقایسه با چت‌بات‌های استاندارد هوش مصنوعی به مراتب کندتر است. به‌عنوان نمونه، وقتی از آن خواستم ارزان‌ترین فروشگاه برای خرید یک لپ‌تاپ MacBook Pro را پیدا کند، پس از گذشت بیش از چهار دقیقه بررسی صفحات وب، اعلام کرد که امکان بارگذاری تمام صفحات مورد نیاز را ندارد.

مرورگر Opera Neon با آسیب‌پذیری‌های تزریق پرامپت نیز دست‌به‌گریبان بوده است؛ خطری که البته هیچ شرکت فعال در حوزه هوش مصنوعی هنوز مصونیت کامل در برابر آن ارائه نکرده است. با این حال، سپردن دسترسی حساب‌های فعال مرورگر به یک ایجنت هوش مصنوعی در شرایطی که احتمال به خطر افتادن حساب‌های مالی یا انجام خریدهای ناخواسته وجود دارد، نگرانی‌های امنیتی جدی به‌همراه می‌آورد.

نکته مثبت ماجرا این است که Opera مدل‌های هوش مصنوعی را با داده‌های کاربران آموزش نمی‌دهد و مرورگر Neon هرگز گذرواژه‌ها، اطلاعات کارت‌های بانکی یا کوکی‌ها را به سرویس ابری هوش مصنوعی خود منتقل نمی‌کند. البته در صورت اتصال سرویس‌های ابری متفرقه، داده‌ها ناگزیر به سرورهای آن شرکت‌ها فرستاده می‌شوند. از همین رو، رویکرد Opera برای تمرکز بر پردازش‌های محلی هوش مصنوعی کاملاً منطقی به نظر می‌رسد؛ زیرا می‌تواند بخش عمده‌ای از دغدغه‌های حریم خصوصی را برطرف سازد.

با وجود کاستی‌های فعلی در قابلیت‌های هوش مصنوعی Neon، تصمیم Opera برای دور نگه داشتن این ویژگی‌ها از مرورگر اصلی اقدامی سنجیده و قابل تقدیر است؛ هرچند مرورگر اصلی همچنان یک چت‌بات اختیاری در نوار کناری خود دارد. این رویکرد انعطاف‌پذیری بیشتری در مقایسه با سیاست‌های مرورگری مانند Firefox به Opera می‌دهد و نشان‌دهنده تلاشی هوشمندانه برای جلب رضایت هم‌زمان طرفداران و منتقدان هوش مصنوعی است.

جسارت Opera در آزمودن ایده‌های نو ستودنی است

هیچ‌کس نمی‌داند آینده وب به چه سمتی خواهد رفت، اما حتی در صورت فراگیر شدن مرورگرهای ایجنت‌محور، همواره نیازی اساسی به مرورگرهایی متمرکز بر انسان وجود خواهد داشت. جذابیت راهبرد Opera نیز در همین نکته نهفته است؛ این شرکت بدون تحمیل قابلیت‌های ناخواسته به کاربرانی که تمایلی به استفاده از هوش مصنوعی ندارند، فضایی آزاد برای آزمودن ایده‌های نوین خلق می‌کند. جایگاه Opera به‌عنوان یک توسعه‌دهنده مستقل مرورگر نیز به پیشبرد این هدف کمک شایانی کرده است، زیرا تعارض منافعی با خدمات دیگر ندارد.

با این همه، هنوز نمی‌توان درباره موفقیت بلندمدت مرورگر Neon با قطعیت سخن گفت، چراکه تجربه کاربری آن به بلوغ کامل نرسیده و شرکت Opera سابقه تعطیلی پروژه‌های آزمایشی را در کارنامه خود دارد. همان‌گونه که استاندال به پیشگامی Opera در پذیرش فناوری‌های تازه اشاره می‌کند، این شرکت پیش‌تر نیز با شتاب به سراغ وب۳ رفت و مرورگر Crypto Browser را ساخت که در سال ۲۰۲۳ توسعه آن را متوقف کرد. به گفته استاندال، فناوری‌های بلاک‌چین و وب۳ خارج از چارچوب مرورگرها کاربردی هستند، اما در حال حاضر تمرکز اصلی Opera بر آن‌ها معطوف نیست. این احتمال وجود دارد که مرورگر Neon نیز سرنوشتی مشابه پیدا کند، اما تلاش خستگی‌ناپذیر Opera برای شناخت نیازهای واقعی کاربران و آزمودن مسیرهای نوین، رویکردی شجاعانه و ارزشمند در دنیای فناوری است.