جنگ بدون استارلینک؛ اوکراین چگونه با هوش مصنوعی و فیبر نوری وابستگی به ماسک را قطع می‌کند؟

طی سال‌های گذشته، سرویس ماهواره‌ای استارلینک متعلق به ایلان ماسک نقشی محوری در پشتیبانی از مقاومت اوکراین برابر تهاجم گسترده روسیه ایفا کرده است. با این حال، غیرقابل‌اتکا شدن روزافزون استارلینک به‌دلیل تمایلات سیاسی ماسک و اختلالات ناگهانی اخیر در اوکراین، اکنون کی‌یف و مجموعه کشورهای اروپایی را با پرسشی اضطراری روبه‌رو کرده است: چگونه می‌توان بدون وابستگی به این شبکه ماهواره‌ای به نبرد ادامه داد؟

استارلینک به‌عنوان بزرگ‌ترین شبکه ماهواره‌های مخابراتی جهان، اینترنت پرسرعت و تبادل داده را برای هر کاربر یا وسیله نقلیه مجهز به ترمینال‌های جمع‌وجور خود فراهم می‌کند. این قابلیت به اوکراین امکان داده است ارتباطات حیاتی خود را در هر دو بخش غیرنظامی و عملیات نظامی حفظ کند. علاوه بر این، ارتش اوکراین توانسته است با تکیه بر استارلینک، دامنه کنترل از راه دور و هدایت پهپادهای خود را چه برای پدافند هوایی در برابر حملات روسیه و چه برای هدف قرار دادن مواضع این کشور گسترش دهد.

مدیر تحقیق و توسعه سخت‌افزار در شرکت صنایع دفاعی اوکراینی بلوبرد تک (BlueBird Tech) که به‌دلیل مسائل امنیتی خواست نامش فاش نشود، در این باره می‌گوید: «استارلینک در حال حاضر یکی از بهترین پوشش‌های ماهواره‌ای موجود را ارائه می‌دهد و اگر ترکیب هزینه، دسترسی‌پذیری و سهولت استفاده را در نظر بگیریم، عملاً هیچ رقیبی ندارد. در عمل، محدودیت اصلی تنها نیاز به استقرار آنتن در زاویه‌ای است که بتواند سیگنال‌ها را از ماهواره‌ها دریافت کند.»

دولت ایالات متحده و کشورهای اروپایی نظیر لهستان و آلمان، هزینه خرید ده‌ها هزار ترمینال تجاری استارلینک و اشتراک ماهانه آن‌ها را به اسپیس‌ایکس پرداخت کرده‌اند تا به اوکراین ارسال شوند. به گفته نماینده بلوبرد تک، دولت آمریکا همچنین دسترسی ارتش اوکراین به نسخه نظامی استارلینک موسوم به استارشیلد (Starshield) را فراهم کرده است؛ نسخه‌ای که شرکت‌های دفاعی اوکراین با همکاری ارتش می‌توانند آن را در فناوری‌های نوین خود ارزیابی و آزمایش کنند.

ترمینال‌های استارلینک افزون بر پشتیبانی از عملیات‌های گوناگون پهپادهای هوایی در میدان جنگ، روی ربات‌های زمینی و قایق‌های بدون سرنشین اوکراین در دریای سیاه نیز نصب شده‌اند. با این حال، حتی پیش از آغاز دور جدید اختلالات استارلینک در ۱۳ اکتبر، شرکت‌های اوکراینی و شرکای غربی آن‌ها به‌کارگیری پهپادهایی را آغاز کرده بودند که وابستگی ارتباطی به استارلینک را به حداقل می‌رسانند یا به‌طور کامل حذف می‌کنند.

شمشیر دولبه استارلینک

خدمات استارلینک ارائه‌شده از سوی شرکت اسپیس‌ایکس آن‌چنان در صحنه نبردهای مدرن ارزش‌آفرین شد که حتی یگان‌های نظامی روسیه نیز از ترمینال‌های قاچاق‌شده استارلینک استفاده می‌کردند؛ حداقل تا پیش از آنکه اسپیس‌ایکس در فوریه ۲۰۲۶ دسترسی تمام ترمینال‌های خارج از فهرست سفید را در خاک اوکراین مسدود کند. این قطعی در ماه‌های آغازین سال، عملیات‌های میدانی نیروهای روسی را به‌شدت مختل کرد.

اما دسترسی به استارلینک برای خود اوکراین نیز به شمشیری دولبه تبدیل شده است. نشانه‌های اولیه این خطر در فوریه ۲۰۲۳ پدیدار شد؛ زمانی که گوین شاتول، رئیس و مدیر ارشد عملیات اسپیس‌ایکس، گزارش‌های مربوط به اقدام این شرکت برای محدود کردن استفاده ارتش اوکراین از استارلینک روی پهپادها را تأیید کرد. این اقدام پس از اظهارات ایلان ماسک در شبکه‌های اجتماعی صورت گرفت که تأکید کرده بود اجازه نمی‌دهد از استارلینک برای «حملات پهپادی دوربرد» بهره‌برداری شود.

محدودیت‌های دستوری استارلینک بار دیگر در ۱۳ اکتبر ۲۰۲۶ بازگشتند؛ هنگامی که مقامات دولتی و نیروهای نظامی اوکراین گزارش دادند خدمات نسخه نظامی استارلینک برای ترمینال‌هایی که سرعت آن‌ها از حدود ۱۶۰ کیلومتر بر ساعت (۹۹ مایل بر ساعت) فراتر می‌رود، محدود (Throttle) می‌شود. گزارش‌ها حاکی از آن است که این محدودیت جدید به دستور ماسک و احتمالاً پس از مشورت با دونالد ترامپ اعمال شده است؛ هرچند ماسک و دولت ترامپ با مقصر دانستن یکدیگر، مسئولیت این تصمیم را رد کرده‌اند.

مایکل کافمن، پژوهشگر ارشد برنامه روسیه و اوراسیا در اندیشکده کارنگی برای صلح بین‌المللی، در ۱۹ اکتبر طی پستی در شبکه‌های اجتماعی اشاره کرد که این محدودسازی در عمل موجب ناپایداری خدمات ماهواره‌ای حتی در سرعت‌های پایین‌تر، یعنی حدود ۱۳۰ کیلومتر بر ساعت (۸۰ مایل بر ساعت) شده است.

گزارش‌ها نشان می‌دهد اعمال ناگهانی این محدودیت سرعت در دل شب و بدون هیچ هشدار قبلی، چندین مأموریت پهپادی اوکراین را مختل کرد. مقام‌ها و مشاوران اوکراینی اثرات منفی این اقدام را بر پهپادهای تدارکاتی خط مقدم، پروازهای شناسایی و مأموریت‌های تهاجمی میان‌بردی توصیف کرده‌اند که یگان‌ها و خطوط تدارکاتی ارتش روسیه را در مناطق اشغالی هدف قرار می‌دادند.

به گفته ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، سقف‌های سرعت تازه استارلینک حتی در عملکرد سامانه‌های پدافند هوایی اوکراین که از پهپادهای رهگیر پرسرعت برای ساقط کردن پهپادهای انتحاری روسیه استفاده می‌کنند، اختلال به وجود آورده است. این اختلالات هم‌زمان با گسترده‌ترین حملات پهپادی و موشکی روسیه به شهرهای بزرگ اوکراین رخ داد؛ حملاتی که در آن‌ها زیرساخت‌های شبکه برق، دیتاسنترها و حتی مجتمع‌های مسکونی هدف قرار گرفتند.

آموزش نبرد بدون تکیه بر استارلینک

با وجود ارزش بالای استارلینک، ارتش و شرکت‌های دفاعی اوکراین از مدت‌ها قبل در پی یافتن راهکارهایی برای ادامه نبرد بدون این سرویس ماهواره‌ای بوده‌اند. بخشی از این رویکرد به تلاش‌های گسترده نیروهای روسی برای اخلال در سیگنال‌های استارلینک بازمی‌گردد؛ از جمله استقرار سامانه‌های جمینگ سنگین و پیچیده برای ایجاد مناطق مسدود در بخش‌های تحت کنترل روسیه.

نماینده شرکت بلوبرد تک در این خصوص توضیح می‌دهد: «ما محصولاتمان را به هیچ فناوری انحصاری وابسته نمی‌کنیم و سامانه‌هایی نمی‌سازیم که به‌طور بحرانی محتاج استارلینک باشند. ما از مدت‌ها پیش متوجه خطرات جمینگ استارلینک در امتداد خطوط مقدم بوده‌ایم و به همین دلیل، از به‌کارگیری آن به‌عنوان تنها ابزار کنترل و تله‌متری خودداری کرده‌ایم.»

بلوبرد تک ترمینال‌های استارلینک را روی چندین سامانه زمینی و هوایی خود نصب کرده است، اما نماینده این شرکت این تجهیزات را «بخش کوچکی» از کل سبد محصولات خود می‌داند. به‌عنوان مثال، کوادکوپترهای دید اول‌شخص (FPV) مدل ژاخ (Zhakh) این شرکت جزو پرشمار پهپادهایی هستند که پیوند ارتباطی فیزیکی خود را با اپراتور از طریق باز کردن یک قرقره کابل فیبر نوری بسیار بلند حفظ می‌کنند؛ راهکاری که آن‌ها را برابر تمامی پادکارهای جنگ الکترونیک کاملاً نفوذناپذیر می‌سازد.

این شرکت اوکراینی مدل‌های متنوعی از پهپادها را برای مأموریت‌های شناسایی و تهاجمی به‌همراه یک ربات زمینی، سامانه‌های کشف پهپاد و تجهیزات جنگ الکترونیک به تولید می‌رساند. آن‌ها همچنین توسعه یک پهپاد رهگیر پدافند هوایی را کلید زده‌اند.

نماینده بلوبرد تک خاطرنشان کرد که همچنان «پیکربندی‌های ویژه‌ای در محصولات وجود دارد که در حال حاضر هیچ جایگزین مستقیمی برای استارلینک ندارند»، زیرا «توانایی‌های فنی و سهولت دسترسی به این سرویس ماهواره‌ای، جایگزینی آن را در برخی کاربردها دشوار می‌کند». با این حال، او افزود که این شرکت «به‌طور جدی در پی یافتن راهکارهایی برای ایجاد لایه‌های ارتباطی موازی و در نهایت جایگزینی این قطعات در آینده است».

از جمله امیدبخش‌ترین راهکارهای بی‌سیم می‌توان به بهره‌گیری از شبکه‌های سلولی زمینی LTE یا 5G و حتی روی آوردن به ارتباطات نوری مبتنی بر لیزر اشاره کرد.

علاوه بر این، بلوبرد تک در حال بررسی شبکه‌های مِش (Mesh) مبتنی بر امواج رادیویی است؛ شبکه‌هایی که در آن‌ها فرستنده‌های زمینی یا حتی پهپادهای مجهز به رادیو، نقش گره‌های بازپخش را در یک سامانه ارتباطی نامتمرکز ایفا می‌کنند. همان‌طور که نشریه کی‌یف ایندیپندنت به‌طور مفصل گزارش داده است، ارتش روسیه نیز به‌شکل فزاینده‌ای از همین شیوه در حملات پهپادی خود به شهرهای اوکراین استفاده می‌کند.

راهکارهای ناوبری جایگزین و هدایت با هوش مصنوعی

شرکت دفاعی اوکراینی دیگری به نام بونتار ایرواسپیس (Buntar Aerospace) تأکید می‌کند که همواره سناریوی قطع یا غیرقابل‌استفاده شدن سرویس‌هایی نظیر استارلینک را در شرایط نبرد پیش‌بینی کرده است.

بوگدان ساس، هم‌بنیان‌گذار بونتار ایرواسپیس، در این خصوص توضیح می‌دهد: «اختلالات اخیر استارلینک و استارشیلد اثری بر عملیات‌های ما نداشت، زیرا ما از قبل خود را برای چنین سناریویی آماده کرده بودیم. از دست دادن دسترسی به یک سرویس ارتباطی لزوماً به‌معنای ناتوانی در انجام مأموریت نیست.»

بونتار ایرواسپیس پهپادهای شناسایی بال‌ثابتی با برد پروازی تا ۱۰۰ کیلومتر (۶۲ مایل) در اختیار ارتش اوکراین قرار داده است. عملیات این پهپاد به نرم‌افزار هوش مصنوعی Buntar Copilot متکی است؛ سیستمی که می‌تواند برنامه پروازی را بر اساس متغیرهایی چون شرایط آب‌وهوایی، کیفیت سیگنال، تداخل‌های الکترونیکی و میزان شارژ باتری به‌صورت خودکار بازتنظیم کند.

این شرکت در توضیحات خود تأکید می‌کند که جریان‌های داده پهپاد بونتار ۳، از جمله داده‌های سنسورهای پروازی و تصویر زنده دوربین، از طریق کانال‌های مجزا ارسال می‌شوند تا افت کیفیت یا قطعی یک کانال به مختل شدن کل سیستم نینجامد. اگرچه این پهپاد به ترمینال استارلینک مجهز است، اما برای زمان قطعی سرویس از روش‌های ارتباطی جایگزین نیز بهره می‌برد.

ساس در ادامه یادآور می‌شود: «سرویس‌های ارتباطی تجاری قابلیت‌های ارزشمندی ارائه می‌دهند، اما سامانه‌های دفاعی باید همواره این احتمال را در نظر بگیرند که چنین خدماتی ممکن است در هر لحظه از دسترس خارج شوند.»

شرکت‌های غربی ارائه‌دهنده فناوری‌های پهپادی به اوکراین نیز با درس گرفتن از تجربیات میدان نبرد، رویکرد مشابهی را برای کاهش وابستگی به استارلینک در پیش گرفته‌اند. به‌عنوان نمونه، شرکت دفاعی آلمانی کوانتوم سیستمز (Quantum Systems) اعلام کرده است که پهپادهای شناسایی وکتور (Vector) مستقر در اوکراین، از طریق لینک‌های رادیویی رمزگذاری‌شده با ایستگاه‌های کنترل زمینی ارتباط برقرار می‌کنند. این پهپادها همچنین به «هوش مصنوعی پردازش روی برد (Onboard AI) و فناوری‌های ناوبری جایگزین» مجهزند تا حتی هنگام جمینگ شدید GPS یا اقدامات جنگ الکترونیک، به مأموریت خود ادامه دهند.

پهپاد رهگیر SPYS که حاصل سرمایه‌گذاری مشترک آلمانی-اوکراینی موسوم به Quantum WIY Industries است، برای ناوبری مستقل از GPS از یک سامانه بیکن زمینی استفاده می‌کند. این پهپاد همچنین با بهره‌گیری از قابلیت‌های تشخیص هدف مبتنی بر هوش مصنوعی در ترکیب با حسگرهای حرارتی، به‌صورت خودکار روی پهپادهای دشمن قفل می‌شود. این مدل رهگیر اساساً هیچ نیازی به استارلینک ندارد.

پل استروبل، سخنگوی شرکت دفاعی آلمانی کوانتوم سیستمز، در این باره می‌گوید: «ما به‌عنوان یک پیمانکار نوین دفاعی با ریشه‌های اروپایی، می‌خواهیم اروپا در عین حفظ توانایی همکاری با متحدانش، استقلال عمل خود را در مواقع لزوم حفظ کند. این بدان معناست که اروپا باید بتواند فناوری‌های حیاتی، داده‌ها و قابلیت‌های راهبردی را به‌طور مستقل توسعه دهد، راه‌اندازی کند و پشتیبانی نماید.»

دولت آلمان با تأمین بودجه لازم، برنامه تحویل ده‌ها هزار فروند از این پهپادهای رهگیر را به اوکراین طی سال‌های ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ تصویب کرده است.

منظومه‌های ماهواره‌ای اختصاصی اروپا

با توجه به پرداخت هزینه‌های استارلینک در اوکراین توسط دولت‌های آلمان و لهستان، رهبران این دو کشور خواستار لغو فوری محدودیت‌های استارلینک شده‌اند و این پرسش صریح را مطرح کرده‌اند که آیا ماسک در حال «بازی سیاسی» با امنیت اروپا است یا خیر. با این همه، اروپا روند توسعه جایگزین‌های حاکمیتی و مستقل برای استارلینک را شتاب بخشیده است؛ پروژه‌هایی که در آینده می‌توانند برای اوکراین نیز کارآمد باشند.

اوکراینی‌ها در حال حاضر از سرویس ماهواره‌ای وان‌وب (OneWeb) متعلق به یوتل‌ست به‌عنوان یکی از گزینه‌های اصلی برای بخشی از ارتباطات خود استفاده می‌کنند، اما وان‌وب تنها کمی بیش از ۶۰۰ ماهواره در مدار دارد، در حالی که تعداد ماهواره‌های فعال استارلینک به ۱۰٬۰۰۰ فروند می‌رسد. این تفاوت مقیاس بدان معناست که وان‌وب توان پشتیبانی از حجم داده یا تعداد کاربران مشابه استارلینک را در اوکراین یا سایر نقاط جهان ندارد.

بر اساس گزارش اکونومیست، ترمینال‌های وان‌وب افزون بر ابعاد بسیار بزرگ‌تر در مقایسه با استارلینک، حدود ۴۵ برابر گران‌تر هستند. کیلب هنری، پژوهشگر و نویسنده کتاب تاریخچه وان‌وب، خاطرنشان می‌کند که ابعاد بزرگ و سنگین ترمینال‌های وان‌وب، نصب آن‌ها را روی پهپادهای اوکراینی با چالش‌های فنی متعددی روبه‌رو ساخته است.

اتحادیه اروپا شش سال است که روی پروژه پرتاب منظومه ماهواره‌ای IRIS² با ۳۴۸ ماهواره مخابراتی کار می‌کند که قرار است استقرار آن از سال ۲۰۲۹ آغاز شود؛ رقمی که البته همچنان بخش بسیار ناچیزی از ابعاد استارلینک به شمار می‌رود. به گزارش بلومبرگ، رهبران اتحادیه اروپا همچنین تلاش می‌کنند روند تأییدیه‌های ضدانحصار را برای یک کنسرسیوم ماهواره‌ای موسوم به پروژه برومو (Project Bromo) تسریع بخشند تا یک غول اروپایی برای رقابت مستقیم با اسپیس‌ایکس شکل گیرد.

به‌طور جداگانه، آلمان قصد دارد منظومه ماهواره‌ای مخابراتی اختصاصی خود با عنوان SATCOMBw 4 را برای نیازهای ارتش آلمان و ناتو توسعه دهد. به گزارش یورونیوز، این شبکه با ۵۰ ماهواره عملیاتی تا سال ۲۰۲۹ کار خود را آغاز خواهد کرد و در ادامه به صدها ماهواره افزایش خواهد یافت.

تنها چند هفته پیش از آغاز اختلالات اخیر استارلینک در اوکراین، شرکت ماهواره‌ای فنلاندی ICEYE و غول فناوری نوکیا نیز برنامه‌های خود را برای راه‌اندازی یک منظومه ماهواره‌ای مخابراتی اروپایی اعلام کردند. بر اساس گزارش بلومبرگ، این دو شرکت در نظر دارند از سال ۲۰۲۸ سالانه تا ۵۰ ماهواره را در مدار نزدیک زمین (LEO) مستقر کنند.

با این حال، درست همانند استارلینک، پادکارهای دشمن در میادین نبرد مدرن می‌توانند سیگنال‌های این شبکه‌های ماهواره‌ای نوظهور را نیز مختل کنند. از همین رو، شرکت‌های صنایع دفاعی و ارتش اوکراین همواره بر حفظ سامانه‌های پشتیبان تأکید دارند و تا جای ممکن از وابستگی تام به امواج ماهواره‌ای پرهیز خواهند کرد.

ساس از شرکت بونتار ایرواسپیس در جمع‌بندی این تجربیات می‌گوید: «درس اصلی این است که تاب‌آوری ارتباطی بخشی جدانشدنی از استقلال نظامی محسوب می‌شود. فناوری‌های دفاعی باید منطبق بر واقعیت‌های خشن میدان نبرد طراحی شوند؛ جایی که دسترسی به اینترنت و ارتباط پایدار هرگز تضمین‌شده نیست.»