رمزگشایی دانشمندان از شب پرستاره؛ هوش مصنوعی تاریخ دقیق خلق شاهکار ونگوگ را مشخص کرد

• دانشمندان مدعی کشف تاریخ دقیق خلق تابلوی شب پرستاره ونگوگ شدند
• مطالعه جدید نشان می‌دهد این نقاشی در ۲۲ ژوئیه ۱۸۸۹ کشیده شده است
• پژوهشگران برای یافتن این پاسخ از ابزارهای هوش مصنوعی و مدل‌سازی CAD کمک گرفته‌اند

تابلوی شب پرستاره اثر وینسنت ونگوگ یکی از پرآوازه‌ترین نقاشی‌های تاریخ هنر به شمار می‌رود. تاکنون باور عمومی بر این بود که این هنرمند هلندی شاهکار خود را در ژوئن ۱۸۸۹، یعنی مدت کوتاهی پیش از بحران شدید روحی‌اش، به پایان رسانده است. با این حال، یک پژوهش علمی تازه تلاش کرده با به‌کارگیری فناوری، تاریخ دقیق خلق این شاهکار را بیابد و به نتیجه‌ای کاملاً متفاوت با دیدگاه کارشناسان سنتی رسیده است.

این پژوهش که در نشریه معتبر Scientific Reports منتشر شده است، ادعا می‌کند که این اثر بر خلاف تصور پیشین، زاییده تخیل ونگوگ نبوده بلکه مستقیماً بر اساس آسمانی واقعی در شب به تصویر کشیده شده است؛ طبق این مطالعه، روز ۲۲ ژوئیه ۱۸۸۹ محتمل‌ترین تاریخ برای خلق این نقاشی به شمار می‌رود. این نتیجه‌گیری باورهای مرسوم پیشین را زیر سؤال برده و موافقان و مخالفان سرسختی در محافل هنری پیدا کرده است.

نویسندگان این مقاله برای دستیابی به این نتیجه، ابتدا محل و زاویه احتمالی ایستادن ونگوگ برای نقاشی منظره را مشخص کردند و به این جمع‌بندی رسیدند که او زاویه دید باریکی را برای انتخاب ستاره‌ها در نظر گرفته است. پژوهشگران سپس با استفاده از ابزارهای طراحی به کمک کامپیوتر (CAD) و داده‌های تاریخی نجوم، موقعیت ستارگان در نقاشی را با وضعیت آسمان در تمامی شب‌های ماه‌های ژوئن و ژوئیه ۱۸۸۹ در آن منطقه مقایسه کردند. در میان گزینه‌ها، شب‌های ۲۳ ژوئن، ۲۲ ژوئیه و ۲۳ ژوئیه بالاترین همخوانی را نشان دادند که در این بین، شب ۲۲ ژوئیه بیشترین تطابق را داشت؛ شبی که در آن هلال ماه، سیاره زهره و خوشه ستاره‌ای قلائص (هیادس) دقیقاً با نقاشی هم‌راستا بودند.

این یافته‌ها با اسناد تاریخی هم‌عصر، از جمله نامه‌هایی که ونگوگ برای دوستان و خویشاوندانش فرستاده و شرایط آن دوران را توصیف کرده بود، پشتیبانی می‌شوند. هوش مصنوعی نیز نقش مهمی در این فرآیند ایفا کرده است؛ طبق توضیحات پژوهشگران، از این فناوری برای «ویرایش متنی، راستی‌آزمایی محاسبات عددی به‌صورت مستقل و کمک به آماده‌سازی کدهای تحلیل داده» استفاده شده است.

در پایان، پژوهشگران به این نتیجه رسیدند که قوی‌ترین شواهد، تاریخ ۲۲ ژوئیه را نشان می‌دهند. به باور نویسندگان، این یافته بار اثبات را تغییر می‌دهد و از این پس کسانی که ادعا می‌کنند این شاهکار محصول تخیل ونگوگ بوده است، باید توضیح دهند چرا این تصویر با آسمان واقعی شب در دوران فعالیت او چنین تطابق شگفت‌انگیزی دارد.

تردیدها و مخالفت کارشناسان هنری

با وجود نتایج این مطالعه، همه کارشناسان با یافته‌های آن موافق نیستند. موزه ونگوگ در آمستردام در گفت‌وگو با روزنامه گاردین بار دیگر تأکید کرد که این تابلو در ژوئن ۱۸۸۹ کشیده شده است و خاطرنشان ساخت: «ونگوگ هرگز دغدغه شباهت دقیق و واقع‌گرایانه نداشت. بنابراین موقعیت اجرام آسمانی ترسیم‌شده در نقاشی نمی‌تواند مبنای قابل اعتمادی برای تاریخ‌گذاری اثر باشد.»

گاردین همچنین به نقل از دونالد اولسون، استاد بازنشسته فیزیک و نجوم دانشگاه ایالتی تگزاس، نوشت: «میدان دید باریکی که نویسندگان فرض کرده‌اند و برای نظریه‌شان مبنی بر پر شدن بخش عمده بوم توسط خوشه ستاره‌ای قلائص ضروری است، با میدان دید به مراتب عریض‌تری که برای ثبت تپه‌ها و صخره‌های تابلوی شب پرستاره نیاز است، تناقض دارد.»

فارغ از درستی یا نادرستی این ادعاها، بسیاری از صاحب‌نظران معتقدند که چنین تحلیل‌هایی هدف بنیادین شاهکارهایی مانند شب پرستاره را نادیده می‌گیرند. رسالت اصلی هنر، برانگیختن عواطف انسانی است و در بیشتر مواقع، دقت محاسبات علمی در برابر بار احساسی اثر اهمیتی ثانویه پیدا می‌کند. تلاش وسواس‌گونه برای کشف تاریخ دقیق روز خلق یک نقاشی، ممکن است توجه به روح و پیام اصلی هنرمند را فدای جزئیات فرعی کند.

با این حال، برای کسانی که مشتاقند بدانند قلم‌موی ونگوگ در چه شبی این رنگ‌ها را بر بوم جاودانه کرد، این پژوهش تلاشی جذاب و هوشمندانه برای عبور از حدس‌های تقریبی به حساب می‌آید؛ تلاشی که صرف‌نظر از دیدگاه‌های متفاوت، پنجره‌ای تازه به درک یکی از نمادین‌ترین شاهکارهای جهان می‌گشاید.