اعتراض تند مدیرعامل ویکی‌مدیا به غول‌های هوش مصنوعی: «ما صدقه نمی‌خواهیم، پول استفاده از داده‌ها را بدهید!»

ویکی‌پدیا کم‌کم دارد پس‌لرزه‌های تغییر شیوه جست‌وجوی اطلاعات در عصر هوش مصنوعی را با تمام وجود حس می‌کند؛ طوری که به گفته برنادت میهان، مدیرعامل جدید بنیاد ویکی‌مدیا، بازدید صفحات این دانشنامه در سال گذشته ۸ درصد ریزش داشته است.

چرا این ماجرا مهم است؟ ویکی‌پدیا یکی از حیاتی‌ترین منابع تغذیه مدل‌های هوش مصنوعی به شمار می‌رود، اما همین مدل‌ها حالا به کاربران اجازه می‌دهند بدون زدن حتی یک کلیک روی سایت ویکی‌پدیا، تمام اطلاعات آن را لقمه‌چپ‌کرده دریافت کنند. این ماجرا می‌تواند اکوسیستمی را که این دانشنامه آنلاین را زنده نگه داشته، با خطری جدی روبه‌رو کند.

اصل ماجرا چیست؟ آمار بازدید صفحات ویکی‌پدیا در سال ۲۰۲۵ با کاهشی ۸ درصدی روبه‌رو شد. هرچند چنین افتی دور از انتظار نبود، اما میهان می‌گوید: «این اصلاً به این معنی نیست که ساده‌لوحانه به قضیه نگاه کنیم و نگران آینده نباشیم.»

رد پای پول کجاست؟ به گفته او، مشکل اصلی اینجاست که با وجود اتکای سنگین سیستم‌های هوش مصنوعی مولد به گنجینه عظیم اطلاعات دست‌ساز انسان‌ها در ویکی‌پدیا، برخی از این شرکت‌ها حاضر نیستند حتی یک ریال هم بابت آن دست‌به‌جیب شوند.

• بنیاد ویکی‌مدیا طرحی ویژه برای کاربران بزرگ تجاری دارد که بابت دسترسی پایدار و پرحجم به داده‌ها از آن‌ها هزینه دریافت می‌کند. از مشتریان تجاری اعلام‌شده این بنیاد که هزینه‌های پرداختی‌شان ۱۰ درصد از مخارج عملیاتی سازمان را تأمین می‌کند، می‌توان به شرکت‌هایی مثل آمازون، گوگل، مایکروسافت، متا، پرپلکسی (Perplexity) و چند نام دیگر اشاره کرد.

• جالب اینجاست که نام اوپن‌ای‌آی (OpenAI) و آنتروپیک (Anthropic)، یعنی دو غول بزرگ سازنده مدل‌های هوش مصنوعی مولد، در فهرست مشتریان تجاری علنی بنیاد دیده نمی‌شود. البته میهان اشاره کرد که ویکی‌مدیا توافقات دیگری هم دارد که هنوز عمومی نشده‌اند و از فاش کردن نام آن شرکت‌ها خودداری کرد.
• اوپن‌ای‌آی و آنتروپیک هر دو از پاسخ دادن و اظهار نظر در این باره خودداری کردند.

آن‌ها چه می‌گویند؟ میهان، سفیر سابق ایالات متحده در شیلی که از ماه ژانویه سکان هدایت ویکی‌مدیا را در دست گرفته، می‌گوید برخورد غول‌های فناوری با این موضوع یک‌دست نبوده است.

• برخی از شرکت‌ها از این ایده استقبال کرده‌اند که هر شرکتی از ویکی‌پدیا سود می‌برد، باید به حفظ و بقای آن هم کمک کند. اما دسته دیگر، با وجود اینکه قبول دارند حجم داده برداشتی‌شان از ویکی‌پدیا بسیار بالاست، باز هم حاضر به پرداخت حق اشتراک تجاری نشده‌اند.
• میهان در این باره قاطعانه گفت: «ما به دنبال صدقه نیستیم!»

پشت پرده چه خبر است؟ در اینجا یک چالش و اصطکاک اقتصادی عجیب وجود دارد: محتوای ویکی‌پدیا همیشه به صورت رایگان در دسترس عموم بوده و این بنیاد هیچ قصدی برای تغییر این سیاست ندارد؛ همین مسأله باعث شده اهرم فشار چندانی در برابر شرکت‌های هوش مصنوعیِ گریزان از پرداخت هزینه نداشته باشد.

نگاهی به تصویر بزرگ‌تر: میزان بازدید و ترافیک برای ویکی‌مدیا چیزی فراتر از یک پز دادن ساده بابت یکی از پربازدیدترین مقصدهای وب است؛ بقای این سازمان کاملاً به این ترافیک گره خورده است.

• حدود ۸۰ درصد از بودجه جاری بنیاد ویکی‌مدیا از کمک‌های مالی کوچک مردمی تأمین می‌شود؛ کمک‌هایی که بخش زیادی از آن‌ها به لطف بنرهای داخل سایت جذب می‌شوند.
• علاوه بر این، خوانندگان سایت در واقع نسل بعدی ویرایشگران داوطلب ویکی‌پدیا هستند. میهان توضیح می‌دهد: «وقتی خواننده کمتری به سایت سر بزند، افراد کمتری هم جذب ویرایش و تولید مقاله می‌شوند.»

طنز تلخ ماجرا: تناقض عجیب اینجاست که ویکی‌پدیا شاید در کل تاریخ خود هیچ‌وقت به اندازه امروز برای اکوسیستم اطلاعات و هوش مصنوعی باارزش و حیاتی نبوده است.

• میهان در پاسخ به پرسشی درباره اهمیت ویکی‌پدیا برای موتورهای دانش هوش مصنوعی گفت: «ما ستون فقرات این جریان هستیم.»

در این میان: میهان میان «استفاده هوش مصنوعی از ویکی‌پدیا» و «تولید ویکی‌پدیا به دست هوش مصنوعی» خط قرمز پررنگی می‌کشد.

• هرچند استفاده از هوش مصنوعی میان انجمن‌های داوطلب ویکی‌پدیا (که خودشان قوانین را وضع می‌کنند) هنوز بحث‌برانگیز است، اما در حال حاضر برای کار‌هایی مثل ترجمه، پیدا کردن لینک‌های خراب و کمک به ادیتورهای تازه‌کار برای رفع ایرادات مقالات استفاده می‌شود.

مرز مشخصی که میهان تعیین می‌کند: هوش مصنوعی باید دستیار ادیتورهای انسانی ویکی‌پدیا باشد، نه جایگزین آن‌ها.

• او در این باره می‌گوید: «فکر نمی‌کنم هیچ‌وقت روزی برسد که هوش مصنوعی مقاله‌های ویکی‌پدیا را از اول بنویسد یا خلق کند.»
• وقتی هم از او پرسیده شد که آیا پنج سال بعد هم مقاله‌های ویکی‌پدیا توسط انسان‌ها و برای انسان‌ها نوشته خواهد شد، خیلی قاطعانه جواب داد: «قطعاً بله.»

دید کلان‌تر: میهان همچنین به این مسأله اشاره کرد که اگر هوش مصنوعی‌های تجاری به درگاه اصلی دسترسی به دانش بشر تبدیل شوند، چه افراد و زبان‌هایی قربانی و حذف خواهند شد.

• ویکی‌پدیا تقریباً به ۳۰۰ زبان زنده دنیا در دسترس است؛ زبان‌های زیادی که احتمالاً هیچ توجیه تجاری و بازار جذابی برای شرکت‌های سودمحور هوش مصنوعی ندارند.
• او همچنین نسبت به ایجاد یک «شکاف دانش و اطلاعاتی» هشدار می‌دهد؛ جایی که برای داشتن بهترین و باکیفیت‌ترین دسترسی به اطلاعات، کاربران باید مدام دست‌به‌جیب شده و اشتراک پولی هوش مصنوعی بخرند.

کلام آخر: ویکی‌پدیا در فاز نخست تب‌وتاب هوش مصنوعی مولد، به مهره‌ای غیرقابل‌جایگزین برای غول‌های فناوری تبدیل شد. حالا چالش اصلی این دانشنامه این است که نگذارد همین فناوری هوش مصنوعی، اکوسیستم انسانی و منابع مالی سازمان را که از ابتدا آن را به چنین جایگاه بی‌بدیلی رساند، تضعیف کند.