جنگ دیتاسنترها بالا گرفت؛ پهپادهای اوکراین سوپرکامپیوترهای هوش مصنوعی روسیه را زمین‌گیر کردند!

وقتی روسیه حملاتش به مراکز داده و زیرساخت‌های مخابراتی اوکراین را شروع کرد، ظاهراً فکر عواقب و پاسخ متقابل را نکرده بود! حالا سرویس‌های آنلاین و دیجیتال روسیه با موجی از قطعی‌های گسترده دست‌وپنجه نرم می‌کنند؛ ماجرا از این قرار است که حملات پهپادی دقیق اوکراین ظرف چند روز پیاپی، سه تا از بزرگ‌ترین دیتاسنترهای غول فناوری این کشور یعنی شرکت «یاندکس» (Yandex) را از کار انداخته است.

وبلاگ‌نویس‌های حامی کرملین هشدار می‌دهند که اقتصاد دیجیتال و به شدت متمرکز روسیه ممکن است تا مرز فروپاشی پیش برود؛ زیرا این کشور اصلاً برای «جنگ دیتاسنترها» که خودش استارت آن را زده بود، آمادگی ندارد. این موضوع در پست‌هایی مطرح شده که توسط یک پژوهشگر مستقل با نام مستعار ChrisO_wiki ترجمه شده‌اند. تحلیل‌گران روس همچنین اعتراف کرده‌اند که اگر تبادل این ضربات ادامه پیدا کند، سرویس‌های دیجیتال غیرمتمرکز اوکراین بسیار منعطف‌تر و مقاوم‌تر از ساختار شکننده روسیه عمل خواهند کرد.

روسیه در اواخر ماه سپتامبر یک کمپین حملات پهپادی را با هدف قرار دادن مراکز داده و شبکه‌های تلفن همراه اوکراین کلید زد. این حملات باعث قطعی موقت اینترنت و تلفن همراه نزدیک به ۱۰۰ هزار خانوار در کی‌یف، پایتخت اوکراین، شد و بخشی از حملات دوربرد گسترده‌تری بود که در آن موشک‌ها و پهپادهای جت روسی زیرساخت‌های شبکه برق، مراکز حمل‌ونقل و حتی مجتمع‌های مسکونی اوکراین را هدف قرار دادند.

اما دیری نپایید که اوکراین دست‌به‌کار شد و دیتاسنترهای شرکت یاندکس – که به «گوگل روسیه» معروف است – را زیر آتش گرفت؛ اقدامی که ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، از آن با عنوان «پاسخ متقارن» یاد کرده است.

دیتاسنترهای هوش مصنوعی و ابرکامپیوترها

اولین حمله پهپادی اوکراین در تاریخ ۸ اکتبر، دیتاسنتری را در منطقه ساسوو (Sasovo) در جنوب شرقی مسکو هدف گرفت؛ مرکزی حیاتی که میزبان دو مورد از سه ابرکامپیوتر اصلی شرکت یاندکس برای آموزش مدل هوش مصنوعی YandexGPT است.

هنوز ابعاد دقیق خسارت وارده به این ابرکامپیوترها که با تراشه‌های گرافیکی انویدیا (Nvidia A100) قدرت می‌گیرند مشخص نیست. سوپرکامپیوتر چرووننکیس (Chervonenkis) با توان پردازشی ۲۹٫۴۲ پتافلاپس در رتبه ۱۰۱ فهرست ۵۰۰ ابرکامپیوتر برتر جهان (Top 500) قرار دارد، در حالی که ابرکامپیوتر لیاپانوف (Lyapunov) با توان ۲۰٫۰۳ پتافلاپس در رتبه ۱۶۱ این فهرست جای گرفته است.

دومین حمله پهپادی اوکراین در ۹ اکتبر، یکی دیگر از مراکز داده یاندکس را در منطقه کالوگا در جنوب غربی مسکو زمین‌گیر کرد. این مرکز با حداکثر ظرفیت ۶۳ مگاوات، یکی از بزرگ‌ترین دیتاسنترهای روسیه به شمار می‌رود.

به گزارش بی‌بی‌سی، سومین حمله پهپادی نیز در ۱۱ اکتبر یاندکس را مجبور کرد تا فعالیت مرکز داده خود در ولادیمیر، واقع در شرق مسکو را متوقف کند. این مرکز میزبان سومین ابرکامپیوتر هوش مصنوعی یاندکس یعنی گالوشکین (Galushkin) است که با توان پردازشی ۲۰٫۶۴ پتافلاپس در رتبه ۱۳۴ جدول ۵۰۰ ابرکامپیوتر برتر دنیا قرار دارد.

اقتصاد دیجیتال شکننده روسیه

مسئله‌ای که برای جامعه روسیه بسیار ملموس‌تر و دردناک‌تر است، این است که آسیب به دیتاسنترهای یاندکس باعث اختلال و قطعی در اپلیکیشن‌های پرداخت و بانکداری آنلاین، ایمیل، پلتفرم‌های تجارت الکترونیک، سرویس‌های استریم ویدیو، برنامه‌های تاکسی اینترنتی و سفارش غذا و همچنین نقشه و مسیریاب‌های محبوب روس‌ها شده است. جالب است بدانید موتور جستجوی یاندکس بیش از ۷۰ درصد سهم بازار جستجو در روسیه را در اختیار دارد.

دامنه این اختلالات حتی از این هم فراتر رفته است؛ زیرا به گزارش روزنامه مستقل مسکو تایمز، آسیب به مراکز داده به سرویس‌های پردازش ابری یاندکس نیز ضربه زده است؛ سرویسی که غول‌های تجاری روسیه، از جمله فروشگاه‌های زنجیره‌ای بزرگ، فست‌فودها و خرده‌فروشی‌های لوازم خانگی مشتری پر و پا قرص آن هستند.

یکی از وبلاگ‌نویس‌های نظامی روسیه با نام مستعار Ratio Militaris در مطلبی که توسط ChrisO_wiki ترجمه شده، هشدار داده که اکوسیستم دیجیتال به شدت متمرکز یاندکس به پاشنه آشیل روسیه در زمان جنگ تبدیل شده است:

«یاندکس و اکوسیستم دیجیتالی که ساخت، برای مدتی طولانی یکی از مزیت‌های روسیه حتی در مقایسه با کشور‌های غربی به حساب می‌آمد، اما حالا معلوم شده که یک حلقه ضعیف و آسیب‌پذیر است؛ دلیل اصلی آن هم تمرکز بیش از حد در هر دو سطح بازار (جایی که یاندکس به انحصارگری قدرتمند تبدیل شده) و زیرساخت است؛ جایی که تمام توان این غول اطلاعاتی فقط در چند گره بزرگ – یعنی همان دیتاسنترهای مذکور – متمرکز شده بود.»

از سوی دیگر، شرکت‌های روسی مثل یاندکس برای ایجاد سیستم‌های پشتیبان در خارج از خاک این کشور جهت تاب‌آوری در زمان جنگ، با بن‌بست بزرگی روبه‌رو هستند. به نوشته وبلاگ‌نویس نظامی روس به نام Artjockey که توسط ChrisO_wiki ترجمه شده، بخشی از این معضل به «قانون اینترنت حاکمیتی» برمی‌گردد که در سال ۲۰۱۹ به امضای ولادیمیر پوتین رسید.

«دولت در تلاش برای ایجاد اینترنت حاکمیتی، عملاً دست شرکت‌های روسی را برای استفاده از زیرساخت‌های کشور‌های دوست بسته است، از طرفی کشور‌های غیردوست هم با تحریم‌ها دسترسی‌ها را قطع کرده‌اند... بازسازی زیرساخت IT روسیه در کشور‌هایی مثل بلاروس یا قزاقستان تقریباً غیرممکن است، چون اصلاً ظرفیت لازم در آنجا وجود ندارد. چین شاید این ظرفیت را داشته باشد، اما این کار نیازمند تغییر قوانین است تا انتقال سرویس‌های کلیدی و پایگاه‌های داده به آنجا مجاز شود.»

در مقابل، اوکراین اکوسیستم دیجیتال بسیار غیرمتمرکزتری دارد که از دیتاسنترهای کوچک‌تر تشکیل شده است. اوکراینی‌ها همچنین تدابیر هوشمندانه‌ای برای ایجاد زیرساخت‌های پشتیبان اتخاذ کرده‌اند؛ از جمله انتقال تجهیزات و شبکه‌ها به زیر زمین یا حتی خارج از خاک کشور.

علاوه بر این، غول‌های فناوری غربی همچون مایکروسافت و آمازون با ارائه خدمات ابری رایگان به اوکراین کمک کرده‌اند تا سرویس‌های حیاتی دولتی‌اش را به سایر نقاط اروپا منتقل کند. همین همکاری باعث شده خدمات دیجیتال کلیدی اوکراین علیرغم حملات موشکی و پهپادی مداوم روسیه همچنان سرپا بمانند. فقط سرویس ابری آمازون (AWS) به تنهایی میزبان بیش از ۱۵ پتابایت داده متعلق به بیش از ۶۰ سازمان دولتی اوکراین و همچنین بزرگ‌ترین شرکت انرژی خصوصی این کشور (DTEK) است.

در این بین، به گفته یک کارشناس فناوری اطلاعات در مصاحبه با روزنامه روسی کومرسانت، ممکن است روس‌ها تا شش ماه منتظر بمانند تا یاندکس بتواند تجهیزات آسیب‌دیده دیتاسنترها را جایگزین کند. با توجه به تحریم‌های سفت و سخت روی تراشه‌های پیشرفته، چنین بازه زمانی طولانی‌ای برای تعمیرات چندان هم دور از ذهن نیست؛ به‌ویژه وقتی تجربه آمازون را به یاد بیاوریم که اوایل امسال پس از حملات پهپادی به دیتاسنترهایش در بحرین و امارات با چالش‌های مشابهی دست‌وپنجه نرم کرد.