رشد انفجاری دیتاسنترها به نفع کیست؟ بررسی ابعاد اقتصادی و چالش‌های زیست‌محیطی مراکز داده

فهرست مطالب

1. رشد دیتاسنترها به مناطق مسکونی و محلی می‌رسد
2. مزایای بالقوه مراکز داده برای اقتصاد محلی
3. پیامدهای احداث مراکز داده همواره مثبت نیست
4. در نهایت چه کسانی واقعاً از یک دیتاسنتر جدید سود می‌برند؟
5. جوامع محلی چگونه می‌توانند ارزندگی پروژه دیتاسنتر را ارزیابی کنند؟
6. پرسش‌های متداول (FAQs)

مراکز داده متعددی ساخته شده‌اند یا در حال ساخت هستند، اما این صنعت همچنان نمی‌تواند پاسخگوی عطش سیری‌ناپذیر جهان برای رایانش ابری و هوش مصنوعی باشد. بر اساس برآوردهای وب‌سایت Data Center Map، در حال حاضر بیش از ۱۲٬۲۵۰ مرکز داده در سراسر جهان وجود دارد که کمی کمتر از نیمی از آن‌ها در خاک ایالات متحده مستقر هستند. به گزارش تحلیلی شرکت JLL، پیش‌بینی می‌شود ظرفیت کلی مراکز داده طی چهار سال آینده افزایش یافته و تا سال ۲۰۳۰ از ۱۰۳ گیگاوات به ۲۰۰ گیگاوات برسد. این گسترش شتابان، نگرانی‌های فزاینده‌ای را در میان جوامع محلی پیرامون آثار مخرب احتمالی بر شبکه برق، ذخایر آب و محیط زیست پیرامون ایجاد کرده است.

مقاومت جوامع محلی ممکن است سرعت این توسعه را کاهش دهد. چالش بنیادین در اینجا، ایجاد تعادل میان مزایای متعدد دیتاسنترها با پیامدهای منفی آن‌هاست. منافع این مراکز برای مشاغل و جوامع محلی طیف گسترده‌ای را در بر می‌گیرد که شامل گسترش پایگاه مالیاتی، اشتغال‌زایی و افزایش پویایی اقتصادی منطقه می‌شود.

رشد دیتاسنترها به مناطق مسکونی و محلی می‌رسد

تنها در آمریکای شمالی، پروژه‌های زیادی برای ساخت و توسعه مراکز داده برنامه‌ریزی شده است؛ به طوری که بر اساس گزارش JLL، بیش از ۶۶ گیگاوات ظرفیت جدید در دست برنامه‌ریزی یا ساخت است. برای درک بهتر این رقم، باید گفت که این حجم ظرفیت نیازمند مصرف برقی حتی بیشتر از کل کشور آلمان خواهد بود.

بر اساس داده‌های مرکز تحقیقاتی Pew Research، حدود ۴۲ درصد از مردم آمریکا در فاصله کمتر از پنج مایلی (حدود ۸ کیلومتری) دست‌کم یک مرکز داده فعال یا در مجاورت پروژه‌ای برنامه‌ریزی‌شده برای احداث دیتاسنتر زندگی می‌کنند. بیشترین تراکم این مراکز در ایالت‌های ویرجینیا (به‌ویژه منطقه لودون در شمال این ایالت)، تگزاس و کالیفرنیا مشاهده می‌شود.

طبق گزارش JLL، بخش عمده ظرفیت‌های جدید یعنی ۷۷ درصد در غرب تگزاس، اوهایو، لوئیزیانا، ایندیانا و کارولینای شمالی و جنوبی در حال احداث است؛ بازارهایی که تا یک دهه پیش عملاً هیچ ظرفیت مراکز داده‌ای نداشتند. هم‌زمان با این رشد جهشی، مخالفت‌های محلی نیز رو به افزایش گذاشته است.

«ان‌ماری مولوی‌هیل»، مدیر بخش پیش‌ساخت در شرکت Rubicon Professional Services، می‌گوید: «نگرانی‌های عمومی جوامع محلی تاکنون پروژه‌های متعددی را به تعویق انداخته، دستخوش تغییر کرده یا متوقف ساخته است و این مخالفت‌ها ماهیتی فراجناحی پیدا کرده‌اند.» در رأس این دغدغه‌ها مواردی نظیر تقاضای سنگین برق، مصرف آب، آلودگی صوتی، معافیت‌های مالیاتی، کاربری اراضی، اثرات زیست‌محیطی و نبود شفافیت درباره اهداف توسعه‌دهندگان و اپراتورها قرار دارد.

مزایای بالقوه مراکز داده برای اقتصاد محلی

مراکز داده می‌توانند به جوامع محلی کمک کنند تا سهمی از رونق اقتصادی ناشی از هوش مصنوعی و رایانش ابری به دست آورند. این تأسیسات قادرند پایگاه مالیاتی محلی را به میزان چشمگیری گسترش دهند، شغل ایجاد کنند و سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی به همراه بیاورند.

منطقه لودون در ایالت ویرجینیا نمونه‌ای برجسته از تأثیر مثبت مراکز داده بر یک جامعه محلی است. طبق گزارش دولت محلی، این بخش میزبان بیش از ۲۳۰ مرکز داده فعال یا در مراحل مختلف ساخت با مساحتی در حدود ۵۶٫۵ میلیون فوت مربع است. احداث این مجموعه‌ها بیش از ۱۷ هزار شغل مستقیم و غیرمستقیم مرتبط با دیتاسنتر از جمله در حوزه‌های مشاغل تخصصی، فناوری، خدمات حرفه‌ای و امنیت ایجاد کرده است.

با این حال، طبق داده‌های گردآوری‌شده توسط مؤسسه Brookings، یک مرکز داده ممکن است در ابتدا مشاغل ساختمانی موقت متعددی ایجاد کند، اما با آغاز به کار رسمی، شمار کارکنان ثابت و مستقر در محل به مراتب کمتر خواهد بود.

«داگ آدامز»، مدیرعامل NTT Global Data Centers، معتقد است جوامع برای بهره‌مندی واقعی از این مزایا باید سیاست‌های مربوط به مراکز داده را با راهبردهای کلان‌تر توسعه اقتصادی پیوند دهند و مشوق‌ها را به برنامه‌های آموزش نیروی کار، سرمایه‌گذاری مشترک در زیرساخت‌ها و تعهدات زیست‌محیطی مشروط کنند.

تأثیرات اقتصادی

مراکز داده ستون فقرات اقتصاد دیجیتال امروز و آینده به شمار می‌روند و طبق پیش‌بینی‌های GSMA Intelligence، انتظار می‌رود تا سال ۲۰۳۰ نزدیک به یک‌سوم از تولید ناخالص داخلی (GDP) جهان را به خود اختصاص دهند. «مهدی پَرویاوی»، مدیرعامل و رئیس سازمان بین‌المللی International Data Center Authority، می‌گوید: «مراکز داده شالوده اقتصاد دیجیتال قرن بیست‌ویکم هستند که امکانات زندگی مدرن را فراهم می‌آورند و از کسب‌وکارها، بخش بهداشت و درمان، آموزش، هوانوردی، خرده‌فروشی و سایر حوزه‌ها پشتیبانی می‌کنند.»

جریان این منافع از همان آغاز عملیات خاک‌برداری پروژه آغاز می‌شود. به عنوان مثال، بر اساس گزارش منتشرشده توسط کمیسیون مشترک حسابرسی و بررسی قوانین (JLARC)، کسب‌وکارهای ساختمانی در شمال ویرجینیا سود سرشاری از این پروژه‌ها برده‌اند.

پرویاوی تأکید می‌کند: «این درآمدها صرف توسعه مدارس، جاده‌ها و خدمات عمومی می‌شود و اقتصاد منطقه لودون را به یکی از ثروتمندترین نقاط ایالات متحده بدل کرده است. این مراکز در جوامع کوچک‌تر نیز مشارکت‌های چشمگیری دارند.» به عنوان نمونه، احداث مرکز داده Meta در شهر دیکالب ایالت ایلینوی، طی چهار سال اول حدود ۷۲ میلیون دلار درآمد مازاد از محل مالیات بر دارایی ایجاد کرد.

تأثیر بر پایگاه مالیاتی محلی

تأثیر احتمالی مراکز داده بر پایگاه‌های مالیاتی محلی، به‌ویژه از طریق مالیات بر کسب‌وکار، اموال منقول و املاک، می‌تواند بسیار چشمگیر باشد. طبق گزارش کمیسیون JLARC، میزان این درآمدها به ابعاد مرکز داده و نرخ‌های مالیاتی محلی بستگی دارد.

در مناطقی با بازارهای بالغ دیتاسنتر، سهم این مراکز از کل درآمدهای مالیاتی محلی بین کمتر از یک درصد تا ۳۱ درصد متغیر بوده است. به گزارش مقامات لودون ویرجینیا، در سال مالی ۲۰۲۶ مراکز داده ۱٫۲ میلیارد دلار درآمد مالیاتی از املاک و مستغلات تولید کرده‌اند که ۳۹ درصد از کل بودجه این شهرستان را تشکیل می‌دهد. در سطح ایالتی نیز پتانسیل درآمدزایی از طریق مالیات بر فروش، به‌ویژه در زمینه تجهیزات و سیستم‌های خریداری‌شده توسط اپراتورها وجود دارد؛ خریدهایی که طبق برآورد مؤسسه Tax Foundation در برخی مراکز داده بزرگ به بیش از یک میلیارد دلار در سال می‌رسد.

پیامدها بر کاربری اراضی

توسعه مراکز داده امروزی، نحوه استفاده از اراضی را در بسیاری از مناطق دگرگون کرده است. بر اساس برآوردهای مؤسسه منابع جهان (World Resource Institute)، یک مرکز داده معمولی امروزه حدود ۲۲۴ هکتار مساحت دارد؛ یعنی وسعتی معادل تقریباً ۴۵۰ زمین فوتبال که نشان‌دهنده رشد ۱۴۴ درصدی ابعاد آن‌ها نسبت به سال ۲۰۲۲ است. گسترش ابعاد فیزیکی و رشد تعداد این مراکز، حضور پررنگ‌تری در منطقه ایجاد می‌کند و بر ارزش املاک، دسترسی به مسکن و کاهش زمین‌های در دسترس برای سایر کاربردها اثر می‌گذارد.

طبق اعلام اتحادیه ملی مالیات‌دهندگان (National Taxpayers Union)، این روند می‌تواند قیمت مسکن را افزایش داده و همانند رقابت با ساخت‌وسازهای مسکونی یا تجاری، عرضه کل زمین را محدود کند. گزارش مؤسسه منابع جهان هشدار می‌دهد که وظیفه مدیریت این موضوع بر عهده دولت‌های محلی است تا با اتخاذ سیاست‌هایی برای حفظ زمین‌های کشاورزی، تعیین حریم مناسب و کنترل ترافیک، تعادل لازم را برقرار سازند.

بار شبکه برق و خدمات عمومی

مراکز داده سهم بسیار بالایی از مصرف آب و برق را به خود اختصاص می‌دهند. با این حال، استقرار آن‌ها می‌تواند دسترسی به این زیرساخت‌ها را در مناطقی که پیش‌تر محروم بوده‌اند نیز تسریع کند. «استیو ویلیامز»، مشاور صنعت زنجیره تأمین نیمه‌رسانا، می‌گوید: «این تأسیسات به عنوان لنگرگاه سرمایه‌گذاری در شبکه عمل می‌کنند، پایگاه مالیاتی می‌سازند و در بهترین حالت، زیرساخت‌های جدید تولید برق و آب را به مناطقی می‌آورند که به تنهایی توان تأمین مالی آن را نداشتند.»

با این وجود، مراکز داده انرژی بسیار بیشتری نسبت به سایر تأسیسات صنعتی مصرف می‌کنند. گزارش کمیسیون JLARC هشدار می‌دهد: «رونق این صنعت در ویرجینیا تقاضای انرژی را در این ایالت به شدت بالا برده و پیش‌بینی می‌شود این تقاضا در آینده نزدیک همچنان روندی صعودی داشته باشد.»

با وجود این چالش، مراکز داده یک مزیت مهم نسبت به سایر واحدهای صنعتی دارند و آن پایداری و یکنواختی مصرف است. آدامز توضیح می‌دهد: «برخلاف مصارف مسکونی یا تجاری که در طول روز نوسان داشته و جهش‌های غیرقابل‌پیش‌بینی دارند، بار مصرفی دیتاسنترها بسیار قابل‌پیش‌بینی بوده و نزدیک به ظرفیت ثابتِ قراردادی کار می‌کند. تأسیسات به‌گونه‌ای مهندسی شده‌اند که با نرخ بهره‌برداری پیوسته کار کنند، نه اینکه بر اساس تقاضا ناگهان بالا بروند. این ویژگی عملاً یک مزیت برای شبکه برق است؛ زیرا به اپراتورها اجازه می‌دهد در برنامه‌های پاسخگویی به تقاضا مشارکت کنند و در زمان اوج پیک شبکه، بار غیرحیاتی را کاهش دهند یا موقتاً به ژنراتورهای پشتیبان سوئیچ کنند؛ کاری که مشترکان خانگی قادر به انجام آن نیستند.»

حاکمیت داده (Data Sovereignty)

استقرار مراکز داده در حوزه‌های قضایی مشخص، شرکت‌ها را قادر می‌سازد تا قوانین مربوط به حاکمیت داده‌ها را رعایت کنند؛ قوانینی که طبق آن‌ها، داده‌های جمع‌آوری‌شده در یک کشور یا منطقه تابع مقررات همان نهاد حاکم بوده و اغلب باید درون مرزهای آن ذخیره شوند. این مسئله به‌ویژه در خدمات دیجیتال فراملیتی اهمیت بالایی دارد.

بر اساس تحلیل ارائه‌شده توسط شرکت Equinix، موقعیت فیزیکی مراکز داده نقشی کلیدی در تصمیم‌گیری‌های حاکمیت داده ایفا می‌کند. یک شرکت آمریکایی که مشتریان بین‌المللی دارد، ملزم به رعایت قوانین محلی‌سازی داده در هر کشور است و این ضوابط در کشورهای مختلف تفاوت دارد. پرویاوی در این باره می‌گوید: «بسته به تعریف ما از یک جامعه، کشور یا ایالت، هیچ مجموعه‌ای بدون داشتن ظرفیت پردازشی مناسب در درون مرزهای خود نمی‌تواند از حاکمیت مستقل برخوردار باشد.»

پیامدهای احداث مراکز داده همواره مثبت نیست

مراکز داده حجم عظیمی از برق و آب را مصرف می‌کنند. طبق گزارش مؤسسه Brookings، هزینه‌های تأمین برق در محدوده شبکه انتقال PJM تنها ظرف یک سال از ۲٫۲ میلیارد دلار به ۱۴٫۷ میلیارد دلار جهش یافته که سهم دیتاسنترها در این افزایش بسیار پررنگ بوده است.

بهره‌مندی از مزایای این مراکز، نیازمند پذیرش پیامدها و هزینه‌های احتمالی است. «تریشیا مارتینز»، مدیرعامل استارتاپ Dapple، می‌گوید: «مسئله این نیست که ما بیش از حد دیتاسنتر می‌سازیم، بلکه این است که ناکارآمد می‌سازیم. آب مهم‌ترین مسئله زیست‌محیطی است. دیتاسنترها در آریزونا و نوادا، جایی که عملاً آبی وجود ندارد، بحران‌هایی می‌آفرینند که هرگز در کشورهای نوردیک با ۱۰۰ درصد انرژی تجدیدپذیر دیده نمی‌شود.» سیستم‌های خنک‌کننده آبی مصرف انرژی الکتریکی را کاهش می‌دهند، اما می‌توانند ذخایر آب محلی را به شدت ببلعند.

«سام انوکا»، بنیان‌گذار Greensparc، می‌افزاید: «در یک تأسیسات با طراحی اصولی، ساکنان محلی از خدمات دیجیتال بهره‌مند می‌شوند بدون اینکه هزینه‌های جدید به آن‌ها تحمیل شود. اما خطر زمانی آغاز می‌شود که مقیاس دیتاسنتر از ظرفیت منابع و نیازهای منطقه فراتر برود.»

در نهایت چه کسانی واقعاً از یک دیتاسنتر جدید سود می‌برند؟

طیف ذینفعان مراکز داده گسترده است؛ از دولت‌های محلی و کسب‌وکارهای منطقه گرفته تا شهروندانی که به فرصت‌های شغلی جدید دسترسی پیدا می‌کنند. مسلماً توسعه‌دهندگان و شرکت‌های بزرگ فناوری مالک این مراکز نیز بیشترین سود تجاری را نصیب خود می‌کنند.

عموم مردم نیز به شکل غیرمستقیم از این زیرساخت‌ها نفع می‌برند؛ چرا که مولوی‌هیل اشاره می‌کند: «مراکز داده بستر فعالیت‌های روزمره دیجیتال مبتنی بر هوش مصنوعی و کلاد هستند؛ از ایمیل و جست‌وجوی آنلاین گرفته تا خرید، شبکه‌های اجتماعی، تولید و تماشای ویدیو و ذخیره‌سازی داده‌ها.»

با این حال، جوامع محلی نباید ناچار به پرداخت هزینه‌های این توسعه شوند. «هری سودوک»، مدیر ارشد کسب‌وکار در CleanSpark، معتقد است: «یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها این است که هزینه برق و زیرساخت‌های لازم برای پشتیبانی از این مراکز بر دوش چه کسی است؟ توسعه‌دهندگان باید خودشان هزینه ساخت پست‌های برق و ارتقای خطوط انتقال را تقبل کنند. اگر قرار باشد ساکنان محلی بدون دریافت منافع متناسب یارانه زیرساختی بپردازند، مخالفت‌های سرسختانه آن‌ها کاملاً به‌حق خواهد بود.»

جوامع محلی چگونه می‌توانند ارزندگی پروژه دیتاسنتر را ارزیابی کنند؟

پیشبرد یک پروژه دیتاسنتر نیازمند هماهنگی میان طرف‌های پرشمار است؛ از جمله توسعه‌دهندگان، شرکت‌های خدمات شهری، دولت‌های محلی، نهادهای صدور مجوز و البته ساکنان منطقه. سودوک تأکید می‌کند که همین امر باعث می‌شود اعتماد متقابل درست به اندازه توجیه اقتصادی اهمیت داشته باشد.

دولت‌های محلی، شامل شوراهای شهر، کمیسیون‌های منطقه‌بندی و نهادهای تنظیم‌گر، اختیارات تعیین‌کننده‌ای در تأیید نهایی مکان و ابعاد پروژه دارند و این نهادها به شدت تحت تأثیر نظرات گروه‌های مدنی و مردمی قرار می‌گیرند.

«جیتش کسوانی»، مدیرعامل e intelligence، می‌گوید: «کافی است مردم محلی سازمان‌دهی شوند و از مسئولان منتخب بخواهند جزئیات قرارداد را پیش از افتتاحیه علنی کنند؛ در این صورت، جامعه محلی قادر است هر پروژه‌ای را متوقف کند.» به عنوان مثال در شهرستان پرنس ویلیام ویرجینیا، پروژه‌ای بزرگ به دلیل مخالفت‌های گسترده عمومی به طور کامل لغو شد.

پرسش‌های کلیدی که مردم و تصمیم‌گیرندگان محلی در مواجهه با پروژه‌های دیتاسنتر باید مطرح کنند:

• هزینه‌های زیرساختی چقدر است و چه کسی آن را پرداخت می‌کند؟
• چه نوع مشاغلی ایجاد خواهد شد و دستمزد آن‌ها چقدر است؟ آیا از نیروی کار و پیمانکاران بومی استفاده می‌شود؟
• درآمد مالیاتی پیش‌بینی‌شده چقدر است و چه تخفیف‌ها یا معافیت‌های مالیاتی به توسعه‌دهنده اعطا شده است؟
• آیا توسعه‌دهنده حاضر به امضای توافق‌نامه رسمی منافع محلی (Community Benefits Agreement) هست؟
• آیا درآمدهای مالیاتی و اشتغال وعده‌داده‌شده هزینه‌های ارتقای جاده‌ها، آب و برق تحمیل‌شده بر مالیات‌دهندگان را جبران می‌کند؟
• میزان ترافیک در فاز ساخت و سپس در فاز بهره‌برداری چقدر خواهد بود؟

در یک ارزیابی کلی، مراکز داده در صورت مدیریت اصولی می‌توانند سرمایه‌های مفیدی برای مناطق باشند و ضمن تأمین خدمات دیجیتال و کاربردهای هوش مصنوعی، اشتغال و درآمد مالیاتی به همراه بیاورند. با این وجود، مصرف منابع حیاتی برق و آب نباید نادیده گرفته شود. با نظارت شفاف و مشارکت فعال جامعه، می‌توان این مراکز را به شکلی پایدار و با کمترین خسارت زیست‌محیطی بنا نهاد.

پرسش‌های متداول (FAQs)

یک مرکز داده در ابتدا ممکن است تا هزار شغل ساختمانی موقت ایجاد کند، اما پس از آغاز به کار رسمی، بر اساس داده‌های مؤسسه Brookings، تعداد کارکنان ثابت مستقر در محل معمولاً تنها بین ۵۰ تا ۲۰۰ نفر خواهد بود.

حجم اشتغال‌زایی مراکز داده تا حد زیادی به نوع آن بستگی دارد. دیتاسنترهای هم‌مکانی (Colocation) که فضا اجاره می‌دهند معمولاً اشتغال کمتری نسبت به دیتاسنترهای مقیاس‌بزرگ (Hyperscaler) با پردیس‌های اختصاصی دارند.

نیاز شدید مراکز داده به آب و برق، مقاومت سرسختانه‌ای را از سوی مردم برانگیخته است. طبق نظرسنجی مؤسسه Gallup، از هر ۱۰ شهروند آمریکایی، ۷ نفر با ساخت مراکز داده برای هوش مصنوعی در منطقه زندگی خود مخالفند و حدود ۴۸ درصد مخالفت بسیار شدیدی دارند.

نیمی از مخالفان، مصرف بی‌رویه منابع را دلیل اصلی می‌دانند که شامل ۱۸ درصد به دلیل مصرف آب و ۱۸ درصد به دلیل مصرف انرژی است. همچنین ۱۶ درصد از نگرانی‌های زیست‌محیطی نظیر آلودگی صوتی، هوا و آب نام برده‌اند.

حدود یک‌پنجم از مخالفان نگران افت کیفیت زندگی، افزایش جمعیت، ترافیک و اشغال زمین‌هایی هستند که می‌توانست به مقاصد دیگر اختصاص یابد. گروهی دیگر نیز به پیامدهای منفی اقتصادی مانند افزایش قبوض برق، گرانی هزینه‌های زندگی و احتمال استفاده از دلارهای مالیاتی برای ساخت این مراکز معترض هستند.

طبق تحلیل کنفرانس ملی مجالس ایالتی (NCSL)، در حال حاضر ۳۸ ایالت مشوق‌های مالیاتی ویژه‌ای برای مراکز داده ارائه می‌دهند که از معافیت مالیات بر فروش رایانه‌ها و برق تا تخفیف در مالیات بر املاک را شامل می‌شود.

برای جذب مراکز داده، برخی از دولت‌های محلی مشوق‌های گسترده‌ای ارائه داده‌اند که در عمل درآمدهای مالیاتی واقعی را کاهش داده است. تمامی ۳۸ ایالت یادشده از اخذ مالیات بر فروش تجهیزات اساسی دیتاسنتر صرف‌نظر می‌کنند. علاوه بر این، ۱۴ ایالت این معافیت را به برق مصرفی نیز تعمیم داده‌اند و ۱۱ ایالت تخفیف مالیات بر دارایی اعطا می‌کنند.

با این وجود، مقاومت‌های مردمی در حال دگرگون کردن این وضعیت است. حتی ایالت‌های پیشرو و حامی دیتاسنتر مانند ویرجینیا، تگزاس و اوهایو که سالانه یک میلیارد دلار یا بیشتر مشوق مالیاتی اعطا می‌کنند، تحت فشار افکار عمومی در حال بازنگری در این معافیت‌ها هستند.