هوش مصنوعی فقط ایده‌ها را کامل می‌کند؛ ۵ دلیل یک ریاضیدان برای امیدواری به آینده

انتشار غیرمنتظره راه‌حل بیش از ۳۰۰ مسئله ریاضی حل‌نشده توسط OpenAI، موجی از نگرانی را در میان جامعه علمی درباره پایان دوران برتری فکری انسان به راه انداخت. با وجود این، یکی از ریاضیدان‌های برجسته دلایل محکمی یافته است تا در برابر این موج نگرانی و دیدگاه‌های ناامیدکننده بایستد.

چرا این موضوع اهمیت دارد: همگام با گسترش روزافزون توانمندی‌های هوش مصنوعی در شاخه‌های گوناگون و شکست دادن پی‌درپی انسان در آزمون‌های مختلف، هر دستاورد تازه نیازمند بازنگری و تأملی عمیق است. چه مسائلی هنوز حل‌نشده باقی مانده‌اند؟ انسان‌ها در کدام بخش‌ها همچنان نقشی اثرگذار خواهند داشت؟ و این تحولات در عمل چه معنایی دارند؟

• از نگاه دان مارگالیت (Dan Margalit)، رئیس دپارتمان ریاضی دانشگاه وندربیلت، پاسخ این پرسش‌ها در جهان ریاضیات روشن است؛ ماشین‌ها هرگز جایگزین خرد انسانی نمی‌شوند، بلکه به شکلی عمیق به آن وابسته‌اند.
• او هوش مصنوعی را عاملی خستگی‌ناپذیر می‌داند که صرفاً ایده‌های هدایت‌شده توسط انسان را به سرانجام می‌رساند و آینده‌ای را ترسیم می‌کند که ریاضیدان‌ها می‌توانند در عصر هوش مصنوعی بیش از گذشته شکوفا شوند.

مروری بر رویدادهای اخیر: جامعه دانشگاهی از زمانی در بهت و حیرت فرو رفته است که OpenAI صدها مقاله ریاضی تولیدشده توسط هوش مصنوعی را منتشر کرد؛ مقالاتی که پاسخ‌هایی برای چالش‌های حل‌نشده علمی ارائه می‌دادند. این اقدام تنها چند هفته پس از آن رخ داد که این شرکت مدعی حل مسئله تاریخی ناویر استوکس در جایزه هزاره شد.

• هیجان پیرامون این موضوع در روزهای اخیر زمانی اوج گرفت که OpenAI اعلام کرد مدل‌هایش موفق شده‌اند با رد کردن فرضیه زمان نمایی، یکی از پایه‌ای‌ترین مفروضات علوم کامپیوتر را دگرگون کنند.

• هم‌زمان، غول رقیب یعنی Anthropic نیز فاش کرد که مدل‌های این شرکت به‌طور کاملاً مستقل و در همان روز، به کشفی مشابه دست یافته‌اندتلاشی که طبق گزارش‌ها با مصرف بیش از ۱۴ میلیون توکن همراه بوده است.
• هم‌چنین مشخص شده است که هر دو شرکت تقریباً در یک بازه زمانی مشترک، مشغول کار بر روی راه‌حل معادلات ناویر استوکس بوده‌اند.

یافته‌های جدید موج تازه‌ای از شگفتی را در محافل دانشگاهی پدید آورده است. با این حال، در میانه این هیاهو، مارگالیت ۵ دلیل محوری مطرح می‌کند که نشان می‌دهد چرا ریاضیدان‌ها به‌جای تسلیم شدن در برابر ناامیدی، به آینده هوش مصنوعی امیدوار مانده‌اند.

۱. هوش مصنوعی فقط تمام‌کننده است، نه ایده‌پرداز اصلی

• مایه امیدواری: هوش مصنوعی این مسائل را در خلأ حل نکرده است؛ بلکه در شرایطی به موفقیت رسید که انسان‌ها پیش از این، ایده‌ها و مسیر را تا آستانه کشف نهایی پیش برده بودند.
• واقعیت ماجرا: مارگالیت در این باره می‌گوید مسائلی که حل شدند دقیقاً مواردی بودند که انسان به پاسخ نهایی آنها بسیار نزدیک شده بود. هوش مصنوعی در حل هزاران مسئله دیگر که ادبیات علمی بشر هنوز راه مشخصی برای آنها ترسیم نکرده، به‌طور کامل شکست خورده است.

۲. ماشین‌ها همچنان دچار اشتباه می‌شوند

• مایه امیدواری: ریاضیدان‌ها و داورانی که راه‌حل‌های هوش مصنوعی را بازبینی می‌کنند، خطاهای متعددی در آنها یافته‌اند.
• واقعیت ماجرا: به گفته مارگالیت، هنگام بررسی دقیق برهان‌ها مشخص شد که هوش مصنوعی دقیقاً همان خطاهای منطقی رایج انسان‌ها را تکرار کرده است؛ به همین دلیل تعدادی از مقالات منتشرشده اکنون در آستانه رد و پس‌گرفته شدن قرار دارند.

۳. قدرت محاسباتی بالا، جایگزین شهود درخشان نیست

• مایه امیدواری: برخورد هوش مصنوعی با ریاضیات، درست مانند نحوه مواجهه ماشین‌ها با بازی شطرنج یا گو (Go) است.
• واقعیت ماجرا: شرکت OpenAI ده‌ها هزار ایجنت نرم‌افزاری را به کار گرفت تا قضایای شناخته‌شده ریاضی را در میلیون‌ها حالت ممکن کنار هم بچینند و آزمایش کنند. مارگالیت یادآور می‌شود که این توانایی شگفت‌انگیز است، اما درست مانند شطرنج، فقط آزمودن تمام احتمالات برای رسیدن از نقطه مبدأ به مقصد است. هوش مصنوعی هیچ پرسش تازه یا هوشمندانه‌ای مطرح نمی‌کند.

۴. هوش مصنوعی پیشرفته‌ترین ماشین حساب تاریخ است

• مایه امیدواری: در گذشته انسان‌ها کتاب‌های قطوری از محاسبات انتگرال می‌نوشتند، تا اینکه نرم‌افزارهای محاسباتی پدید آمدند و این فرآیند را خودکار کردند؛ هوش مصنوعی نیز ابزاری برای شتاب بخشیدن به همین روند است.
• واقعیت ماجرا: نرم‌افزارهای محاسباتی ریاضیات را از بین نبردند، بلکه ذهن انسان را برای کاوش در مفاهیم پیچیده‌تر آزاد ساختند. مارگالیت می‌گوید وقتی در یک مسئله دشوار با یک انتگرال روبه‌رو می‌شوم، دیگر وقت تحقیقاتم را صرف حل دستی آن نمی‌کنم.

۵. ریاضیات درباره درک و فهم است، نه صرفاً رسیدن به پاسخ درست

• مایه امیدواری: ریشه یونانی ریاضیات به معنای «مطالعه و آموختن» است. مارگالیت با اشاره به دیدگاه‌های بیل ترستن (Bill Thurston)، نویسنده مقاله ماندگار سال ۱۹۹۴، این نکته را یادآوری می‌کند که اگر یک کامپیوتر فهرستی از ۱۰ هزار عدد اول را ارائه دهد، هرگز نمی‌تواند بگوید که چرا این اعداد وجود دارند یا از چه الگویی پیروی می‌کنند.
• واقعیت ماجرا: پاسخ‌ها از پیش در تاروپود جهان وجود دارند و ریاضیات مسیری است که ذهن انسان از طریق آن جهان را درک می‌کند. مارگالیت تأکید می‌کند که شنیدن یک پاسخ نهایی از کامپیوتر هیچ بینش عمیق یا لذت فکری به‌همراه ندارد؛ زیرا ریاضیات تلاش حقیقی انسان برای فهمیدن است.

جمع‌بندی: همان‌گونه که انسان‌ها یاد گرفتند شکست‌ناپذیر بودن ماشین‌ها در شطرنج را بپذیرند و به تفکر ادامه دهند، نیاز به درک و فهمیدن همواره در نهاد بشر باقی خواهد ماند؛ نیازی بنیادین که هوش مصنوعی حتی با ارائه بهترین کمک‌ها نیز هرگز قادر به جایگزینی آن نخواهد بود.