عینک‌های هوشمند مجهز به هوش مصنوعی و بحران حریم خصوصی؛ تکرار اشتباهات Google Glass پس از ۱۲ سال

یکی از ویژگی‌های بررسی طولانی‌مدت دنیای فناوری این است که تکرار دوباره ایده‌ها در طول دهه‌ها به‌خوبی نمایان می‌شود؛ به‌ویژه ایده‌هایی که از ابتدا ناقص و پرچالش بوده‌اند.

۱۲ سال پیش Google محصولی به نام Google Glass معرفی کرد؛ عینکی مجهز به دوربین که به کاربر اجازه می‌داد آنچه را می‌بیند ضبط کند. این دستگاه با واکنش‌های منفی گسترده‌ای روبه‌رو شد و خروج آن از بازار، موجی از آسودگی خاطر برای مدافعان حریم خصوصی به همراه داشت.

اما اکنون عینک‌های هوشمند مجهز به هوش مصنوعی و در همکاری با برندهای مشهور مد بازگشته‌اند. با این حال، مشکل بنیادین آن‌ها همچنان دست‌نخورده باقی مانده است: این ابزارها امکان فیلم‌برداری مخفیانه از دیگران بدون رضایت آن‌ها را فراهم می‌کنند.

نکته قابل‌توجه این است که وقوع چنین پیامدهایی اصلاً غافلگیرکننده نیست. خطرات حریم خصوصی ناشی از قرار دادن دوربین روی صورت، نه‌تنها قابل پیش‌بینی بود، بلکه دقیقاً پیش‌بینی شده بود. بیش از یک دهه پیش، زنان بارها نسبت به سوءاستفاده و ضبط تصاویر بدون رضایت توسط کاربران Google Glass هشدار داده بودند.

با این وجود، تاریخ بار دیگر در حال تکرار است.

پرونده عجیب Google Glass

نگاهی به سرنوشت نخستین دوره ورود عینک‌های هوشمند به بازار، ابعاد این ماجرا را روشن‌تر می‌کند.

عینک Google Glass در سال ۲۰۱۳ عرضه شد. این دستگاه با قرار دادن یک نمایشگر کوچک و دوربین روی صورت کاربر، ثبت عکس و ویدیو از زاویه دید اول‌شخص را ممکن می‌ساخت. بلافاصله پس از عرضه، مسئله حریم خصوصی به بزرگ‌ترین چالش این محصول تبدیل شد.

تا سال ۲۰۱۴، گزارش‌های متعددی درباره احتمال سوءاستفاده از این ابزار مطرح شد. بر اساس گزارش رسانه Wired، زنان تمایل زیادی به استفاده از فناوری‌های شناسایی و مسدودسازی Glass نشان داده بودند؛ چرا که نگران ضبط مخفیانه تصاویر خود در اماکن عمومی و گردهمایی‌ها بودند. الیور (Oliver)، توسعه‌دهنده یکی از ابزارهای شناسایی Glass، در این باره گفته بود: «حتی اگر افراد مطمئن نبودند که دستگاه در حال ضبط است، صرف وجود آن احساس ناامنی ایجاد می‌کرد.»

کاربران این دستگاه با برچسب‌های تمسخرآمیزی چون «Glassholes» شناخته می‌شدند، کسب‌وکارها ورود آن را ممنوع کردند و Google ناچار شد به دلیل شکایات مکرر از تصویربرداری‌های بدون اجازه، دستورالعمل‌های اخلاقی و رفتاری برای استفاده از آن منتشر کند.

تا سال ۲۰۱۵، نسخه تجاری Glass عملاً با شکست مواجه شد. هرچند حریم خصوصی تنها مشکل آن نبود و قیمت بالا، طراحی ظاهری نامتعارف و نبود کاربری‌های روزمره جذاب نیز در این شکست نقش داشتند، اما در ژانویه ۲۰۱۵، شرکت Google فروش نسخه Explorer Edition را متوقف کرد. این محصول تا مدتی به عنوان ابزاری سازمانی به حیات خود ادامه داد تا اینکه در سال ۲۰۲۳ تولید نسخه سازمانی (Enterprise Edition) نیز برای همیشه متوقف شد.

با این حال، ایده عینک‌های هوشمند با توقف Google Glass به پایان نرسید، بلکه به آزمایشگاه‌ها بازگشت تا در انتظار جهش فناورانه بعدی بماند؛ جهشی که در قالب هوش مصنوعی ظهور کرد. در سال ۲۰۲۳، عینک‌های هوشمند مجهز به هوش مصنوعی با همکاری برندهای مطرح مد وارد بازار شدند و در این میان، شرکت Meta با عینک Ray-Ban Meta پیشتاز این جریان شد.

این بار طراحی محصول شباهت بسیار بیشتری به عینک‌های معمولی داشت. Meta همچنین موفق شد کاربردهای جذابی ارائه دهد که Google Glass از تأمین آن ناتوان بود: این عینک‌ها با تکیه بر هوش مصنوعی قادرند به سؤالات کاربران درباره آنچه می‌بینند پاسخ دهند، مسیرها را راهنمایی کنند و تابلوها یا مکالمات را ترجمه نمایند. اما هم‌زمان، این امکان نیز وجود دارد که کاربر آنچه را که می‌بیند — یا مهم‌تر از آن، فردی را که روبه‌رویش قرار دارد — بدون رضایت او ضبط کند.

چالش‌های امنیتی و نادیده‌گرفتن ابعاد اجتماعی

به باور بسیاری از کارشناسان، عرضه این محصولات با قابلیت‌های کنونی بدون در نظر گرفتن تدابیر سخت‌گیرانه، نشان می‌دهد که گویی از پرونده ناموفق Google Glass درسی گرفته نشده است. تقریباً بلافاصله پس از ورود نسل جدید عینک‌های هوشمند، گزارش‌هایی از استفاده از آن‌ها برای آزار و ضبط مخفیانه تصاویر زنان بدون آگاهی یا رضایت آن‌ها منتشر شد.

پژوهشگران دانشگاه سیدنی پس از بررسی صدها ویدیو در شبکه‌های اجتماعی نشان دادند که برخی افراد از این عینک‌ها برای نزدیک شدن به زنان و ضبط مخفیانه ویدیو در مکان‌هایی مانند باشگاه‌های ورزشی، محیط‌های کاری و سواحل استفاده می‌کنند. کمیسر امنیت الکترونیک استرالیا (eSafety Commissioner) نیز هشدار داده است که نامحسوس بودن فیلم‌برداری با این فناوری می‌تواند آسیب‌های جنسیتی را تشدید کند؛ به‌ویژه در محتواهایی که افراد بدون آگاهی از ثبت تصویرشان، سوژه تولید محتوا در فضای مجازی می‌شوند.

این پژوهشگران ۳۵۰ ویدیوی عمومی در پلتفرم Instagram مربوط به بازه ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶ را بررسی کردند. در دسته‌ای از ویدیوهای زاویه دید اول‌شخص مخفیانه، حدود ۶۰ درصد تعاملات در دسته آزار و اذیت احتمالی طبقه‌بندی شدند. علاوه بر این، در حدود ۴۳ درصد ویدیوها، زنان هدف نظرات توهین‌آمیز آنلاین قرار گرفته و در مواردی حتی اطلاعات شخصی آن‌ها افشا شده بود.

این موارد پیامدهای کاملاً واقعی برای افراد دارد. شبکه خبری CBS در مصاحبه‌ای با زنی که پس از وایرال شدن ویدیویی با بیش از ۲۰۰ هزار بازدید متوجه ضبط مخفیانه تصویر خود شده بود، وضعیت را این‌گونه توصیف کرد: «من هیچ اختیاری در این مورد نداشتم.»

همچنین مراجع قضایی در فرانسه تحقیقاتی رسمی را پیرامون اتهامات آزار و تصویربرداری مخفیانه با عینک‌های هوشمند آغاز کرده‌اند.

به نظر نمی‌رسد این ابزارها با هدف آسیب‌رساندن طراحی شده باشند، اما مشکل اساسی دقیقاً همین‌جاست؛ صنعت فناوری معمولاً محصولات را بر اساس توانمندی‌های کاربر نهایی توسعه می‌دهد، بدون آنکه پیامدهای آن را برای افرادی که در سوی دیگر این فناوری قرار می‌گیرند به‌دقت بسنجد. زمانی که امکان سوءاستفاده به شکلی نامتناسب متوجه گروه‌های خاصی می‌شود، این نقطه کور طراحی پررنگ‌تر می‌شود. علاوه بر این، در طول تاریخ همواره حضور زنان در داده‌ها و ارزیابی‌های طراحی محصول کمتر مورد توجه بوده و فرضیات طراحی غالباً مردان را به عنوان الگوی پیش‌فرض در نظر گرفته است.

شرکت Meta بدون شک به موضوع حریم خصوصی اندیشیده است؛ این عینک‌ها مجهز به یک چراغ LED نشانگر ضبط هستند تا اطرافیان را از فعال بودن دوربین مطلع کنند. با این حال، پرسش کلیدی این است که آیا یک چراغ کوچک روی قاب عینک — که کاربران به‌راحتی راه‌هایی برای پوشاندن یا غیرفعال کردن آن یافته‌اند — واقعاً مانع مناسبی برای تصویربرداری مخفیانه است؟

آیا تدابیر لازم برای جلوگیری از موقعیت‌هایی که در آن فردی با دوربینی عملاً نامرئی به دیگران نزدیک می‌شود، به اندازه کافی سنجیده شده است؟

به‌تازگی در جریان رویداد Meta Connect، شرکت Meta از نسخه جدیدی از عینک‌های هوشمند خود به نام Ray-Ban Meta Audio رونمایی کرد که فاقد هرگونه دوربین است. این محصول در نطق اصلی مارک زاکربرگ (Mark Zuckerberg) اشاره بسیار کوتاهی دریافت کرد، اما به باور تحلیل‌گران، عرضه آن می‌تواند واکنشی مستقیم به نگرانی‌های روزافزون تجاری و حاشیه‌های منفی پیرامون تهدید حریم خصوصی توسط مدل‌های دوربین‌دار باشد.

مدل Ray-Ban Meta Audio بدون دوربین است؛ کاربران همچنان می‌توانند به موسیقی گوش دهند، تماس برقرار کنند، گفتگوها را ترجمه کنند و با هوش مصنوعی Meta به گفتگو بپردازند، اما مخاطب مقابل دیگر نباید نگران ضبط مخفیانه تصاویر خود باشد.

اگرچه Meta رسماً دلیل معرفی مدل Audio را واکنش‌های مرتبط با حریم خصوصی عنوان نکرده و حذف دوربین طبیعتاً برخی قابلیت‌های مفید — به‌ویژه ابزارهای مبتنی بر بینایی ماشین و هوش مصنوعی برای افراد کم‌بینا — را نیز حذف می‌کند، اما این اقدام پیام مهمی به همراه دارد: عینک‌های هوشمند لزوماً نیازی به تجهیز به دوربین ندارند.

۱۲ سال پیش هشدارهای متعددی درباره احتمال سوءاستفاده از دوربین‌های نامحسوس روی عینک‌ها مطرح شد و امروز پژوهشگران دقیقاً همان رفتارها و الگوهای سوءاستفاده را مستندسازی می‌کنند.

کاربران Google Glass در گذشته به دلیل تنفر عمومی از فیلم‌برداری بدون اجازه، با واکنش‌های تند جامعه روبه‌رو شدند و اکنون بیش از یک دهه بعد، همان مباحثات و نگرانی‌ها بار دیگر درباره عینک‌های مدرن بالا گرفته است.

این چالش‌ها نتیجه غیرقابل‌پیش‌بینی یک فناوری انقلابی نبوده است؛ بلکه آزمونی بود که پیش‌تر انجام شده بود و مشخص بود که ورود دوربین‌های نامحسوس به گجت‌های روزمره بدون راهکارهای امنیتی بازدارنده، جامعه را با بحران‌های جدی حریم خصوصی مواجه خواهد کرد.