قطع ۲۵۰ هزار درخت برای ساخت دیتاسنترهای هوش مصنوعی گوگل در فنلاند جنجال‌آفرین شد

توسعه گسترده زیرساخت‌های هوش مصنوعی گوگل در فنلاند با بهای زیست‌محیطی شوکه‌کننده‌ای همراه شده است. در یکی از مناطق تعیین‌شده برای احداث دیتاسنتر، حدود ۲۵۰ هزار درخت قطع شده و همین مسئله مقام‌های فنلاندی را بر آن داشته است تا دستور توقف عملیات را تا زمان تکمیل ارزیابی‌های زیست‌محیطی صادر کنند.

بر اساس گزارش تحقیقی جدیدی که در گاردین منتشر شد، گوگل در چارچوب یک برنامه سرمایه‌گذاری ۱۳ میلیارد یورویی در زیرساخت‌های هوش مصنوعی، حدود ۳۳۰ هکتار از جنگل‌های منطقه موهوس (Muhos) در فنلاند را پاک‌تراشی کرده است؛ مساحتی که از ۴۵۰ زمین فوتبال آمریکایی نیز فراتر می‌رود.

ماجرا به همین نقطه ختم نمی‌شود؛ کارشناسان محیط‌زیست برآورد می‌کنند که در دومین منطقه یعنی اوتان‌مکی (Otanmäki) نیز حدود ۱۵۰ هزار درخت دیگر قطع شده است و با احتساب آن، مجموع درختان ازدست‌رفته به رقم سرسام‌آور ۴۰۰ هزار اصله می‌رسد.

این جنجال پرسش‌های دشوار و جدی متعددی را درباره بهای زیست‌محیطی رونق هوش مصنوعی برانگیخته است؛ به‌ویژه در شرایطی که گوگل، مایکروسافت و سایر شرکت‌های فناوری وارد رقابتی نفس‌گیر برای احداث زیرساخت‌های پردازشی لازم جهت آموزش و میزبانی مدل‌های پیچیده‌تر هوش مصنوعی شده‌اند.

در فنلاند دقیقاً چه اتفاقی رخ داد؟

گوگل در ماه سپتامبر سرمایه‌گذاری ۱۳ میلیارد یورویی خود را اعلام کرد و این طرح توسعه را بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاری مستقل خود در قاره اروپا نامید. این شرکت در آن مقطع روی فرصت‌های اقتصادی و تعهدات زیست‌محیطی مرتبط با پروژه مانور زیادی داده بود.

با این حال، برنامه‌های عمرانی پروژه خیلی زود با موانع جدی روبه‌رو شدند. طبق گزارش شبکه ملی وای‌ال‌ای (Yle) فنلاند، مقام‌های مسئول به شرکت «تویکه فنلاند» (Tuike Finland)، از شرکت‌های تابعه گوگل، دستور دادند تمامی فعالیت‌های دارای اثرات مهم زیست‌محیطی را در دیتاسنترهای موهوس و کایانی (Kajaani) تا زمان اتمام ارزیابی‌های الزامی اثرات زیست‌محیطی متوقف کند.

اقدامات انجام‌شده تنها به بریدن درخت‌ها خلاصه نمی‌شد؛ کارگران خاک حاصلخیز سطحی را برداشتند، اقدام به جاده‌سازی کردند و سیستم‌های زهکشی طبیعی را تغییر دادند؛ تحولاتی که آسیب‌هایی جدی به زیست‌بوم منطقه وارد می‌کند.

گاردین گزارش می‌دهد که ساکنان بومی منطقه نسبت به سرازیر شدن روان‌آب‌های گل‌آلود به آبراه‌های متصل به رودخانه اولویوکی (Oulujoki) شدیداً نگران هستند.

گوگل در ابتدا مدعی بود اقدامات جنگل‌داری‌اش کاملاً در چارچوب قوانین فنلاند انجام شده است؛ با وجود این، آنتی یاروینن (Antti Järvinen)، مدیر ارشد گوگل در فنلاند، در ادامه بابت پاک‌تراشی‌های گسترده رسماً عذرخواهی کرد و گفت شرکت تصور می‌کرد تمام فعالیت‌ها مطابق مقررات پیش می‌رود.

این شرکت همچنین در چارچوب تلاش‌های خود برای حفظ تنوع زیستی، برنامه‌هایی را برای کاشت درخت در مساحتی حدود ۱۳۰ هکتار در منطقه موهوس مطرح کرده است.

ردپای زیست‌محیطی هوش مصنوعی دیگر قابل چشم‌پوشی نیست

پشت پرده سرویس‌هایی مانند Gemini و ChatGPT، دیتاسنترهای غول‌پیکری قرار دارند که از هزاران پردازنده قدرتمند پر شده‌اند. این تأسیسات به زمین‌های وسیع، مقادیر عظیمی برق، سیستم‌های خنک‌کننده پیشرفته و زیرساخت‌های جانبی پرهزینه نیاز دارند.

فنلاند به مقصدی بسیار جذاب برای شرکت‌های فناوری تبدیل شده است، زیرا آب‌وهوای نسبتاً سرد، زمین‌های در دسترس و منابع انرژی فراوانی دارد. دمای پایین محیط به کاهش مصرف برقی که برای خنک نگه داشتن سرورها و جلوگیری از داغ شدن بیش از حد آنها صرف می‌شود، کمک شایانی می‌کند.

با این حال، خنک بودن هوا به معنای از میان رفتن اثرات زیست‌محیطی ساخت این تأسیسات تازه نیست. جنگل‌ها دی‌اکسید کربن را جذب می‌کنند، پناهگاه حیات‌وحش هستند و به تنظیم اکوسیستم‌های محلی کمک می‌کنند. تخریب صدها هکتار جنگل برای باز کردن فضا جهت ساخت زیرساخت‌های محاسباتی، ادعای شرکت‌ها را در ایجاد تعادل میان توسعه هوش مصنوعی و پایبندی به تعهدات اقلیمی با تردیدهای اساسی روبه‌رو می‌سازد.

علاوه بر این، مسئله توزیع منافع نیز مطرح است. با اینکه احداث دیتاسنترهای جدید می‌تواند برای جوامع محلی شغل‌های ساختمانی، درآمدهای مالیاتی و جریان سرمایه‌گذاری به‌همراه بیاورد، اما ساکنان منطقه با آسیب‌های زیست‌محیطی ملموس و نگرانی از افزایش سرسام‌آور بهای برق در آینده مواجه می‌شوند.

جمع‌بندی

گوگل تنها شرکتی نیست که برای پاسخ به نیازهای هوش مصنوعی دست به احداث دیتاسنترهای غول‌پیکر می‌زند و اشتهای سیری‌ناپذیر این فناوری برای توان پردازشی نشان می‌دهد در آینده شاهد اجرای پروژه‌های مشابه بیشتری خواهیم بود.

جنجال اخیر در فنلاند به‌روشنی نشان می‌دهد که پیامدهای زیست‌محیطی هوش مصنوعی فراتر از مصرف برق برای اجرای یک چت‌بات ساده است و به اکوسیستم‌های طبیعی کشیده می‌شود.

گوگل وعده داده است که در حوزه پایداری و تنوع زیستی سرمایه‌گذاری کند، اما جبران صدها هزار درخت تنومند و کهنسال هرگز با کاشت نهال‌های جوان برابری نخواهد کرد.