جنگ تمام‌عیار تراشه‌ها و مدل‌ها: چرا آمریکا هم‌زمان باید با چین رقابت و همکاری کند؟

هفته گذشته دونالد ترامپ در کاخ سفید میزبان شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین بود؛ دومین دیدار دو رهبر در سال جاری میلادی پس از نشست ماه مه در پکن که این‌بار حساسیت و ریسک‌های به‌مراتب بالاتری به همراه داشت.

تقریباً تمام غول‌های هوش مصنوعی در آمریکا و چین، چه آن‌ها که مدل‌های متن‌باز می‌سازند و چه شرکت‌های ارائه‌دهنده مدل‌های بسته، با حوادث و چالش‌های امنیتی مختلفی دست‌وپنجه نرم کرده‌اند. در حال حاضر پیشروترین آزمایشگاه‌های هوش مصنوعی دنیا آشکارا درباره لزوم مدیریت سرعت توسعه مدل‌های مرزی (Frontier Models) بحث می‌کنند و دولت‌ها هم به دنبال تعیین نقش دقیق خود در این تصمیم‌گیری سرنوشت‌ساز هستند.

تجربه سال‌های اخیر در وزارت بازرگانی آمریکا و وضع محدودیت‌های بی‌سابقه بر صادرات تراشه‌ها و تجهیزات تراشه‌سازی به چین، اجرای قانون تراشه‌ها (CHIPS Act) برای بازگرداندن تولید به خاک آمریکا و تأسیس «مؤسسه ایمنی هوش مصنوعی» (AI Safety Institute) نشان می‌دهد واشنگتن تا چه اندازه به رقابت امنیتی و فناوری با پکن حساس است؛ نگاهی از نزدیک به رویکرد چینی‌ها که نشان می‌دهد آن‌ها چه دیدگاهی به هوش مصنوعی دارند.

نگرانی شرکت‌های هوش مصنوعی درباره سرعت سرسام‌آور توسعه مدل‌های مرزی کاملاً منطقی است، اما هرگونه مدیریت سرعت باید با یک شرط حیاتی همراه باشد: آمریکا باید هم‌چنان جلوتر از چین بماند، چرا که جهانی که در آن پکن سکان‌دار هوش مصنوعی باشد، منافع و امنیت واشنگتن را به خطر خواهد انداخت.

چالش اصلی درست در همین نقطه است: آمریکا از یک طرف باید در فناوری محض از چین جلو بزند و از طرف دیگر برای مهار خطرات و تهدیدات این فناوری با پکن همکاری کند. رقابت و همکاری شاید در ظاهر با هم در تضاد باشند، اما این‌جا خطرات به قدری بزرگ و حیاتی است که نمی‌توان فقط یکی از آن‌ها را انتخاب کرد.

چگونه هم‌زمان با حفظ برتری، با چین همکاری کنیم؟

چین هم دلایل خاص خودش را برای جدی گرفتن ایمنی هوش مصنوعی دارد. وزیر امنیت کشور چین اخیراً به صراحت اعلام کرد بزرگ‌ترین خطری که هوش مصنوعی پیشرفته متوجه این کشور می‌کند، تهدید ثبات سیاسی حزب کمونیست چین (CCP) است! مقامات پکن درست مثل واشنگتن به هیچ عنوان تمایلی ندارند که سیستم‌های قدرتمند هوش مصنوعی باعث هرج‌ومرج‌های اجتماعی و سیاسی شوند. بنابراین هر دو کشور انگیزه کافی دارند تا روی یک‌سری استانداردهای ایمنی به توافق برسند یا دست‌کم درک مشترکی از ریسک‌ها پیدا کنند. هیچ‌کدام از طرفین دلشان نمی‌خواهد کنترل این ابزار‌ها از دست شرکت‌ها خارج شود یا بازیگران خرابکار از هوش مصنوعی برای ساخت سلاح‌های بیولوژیکی استفاده کنند. صحبت‌های اخیر اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، درباره احتمال آغاز گفتگوهای هوش مصنوعی پس از دیدارش با هه لیفنگ، معاون نخست‌وزیر چین، نشانه‌ای روشن است که پکن هم فضا را برای این همکاری باز می‌بیند.

کارشناسان معتقدند اکنون بهترین فرصت برای راه‌اندازی رسمی این گفتگوها و حفظ این شتاب با گردهم‌آوردن متخصصان هر دو کشور است. البته اعتماد بی‌چون‌وچرا به مقامات چینی ساده‌لوحانه خواهد بود، اما این موضوع نباید مانع تلاش واشنگتن شود؛ بلکه به این معناست که باید سازوکارهای راستی‌آزمایی دقیقی طراحی کرد تا توافقات حتی در اوج بی‌اعتمادی هم کارایی داشته باشند.

حتی اگر دو کشور نتوانند روی مجموعه‌ای از استانداردهای مشترک به توافق برسند، همین که خطوط ارتباطی و گفتگو باز باشد حیاتی است؛ درست مثل بحران مالی سال ۲۰۰۸ که هماهنگی دوجانبه به نفع هر دو طرف تمام شد. از آن مهم‌تر، در دوران جنگ سرد نیز آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی دهه‌ها بر سر کنترل تسلیحات هسته‌ای مذاکره مستمر داشتند، چون ابعاد فاجعه برای هر دو غول اتمی بسیار وحشتناک بود. در همان سال‌ها بود که پروتکل‌های مبتنی بر «بی‌اعتمادی کامل» (Zero-Trust) برای راستی‌آزمایی پیمان‌های تسلیحاتی حتی در میان اوج دشمنی شکل گرفت و جواب داد.

البته باز بودن درهای گفتگو هیچ چیزی از ضرورت به‌روزرسانی مداوم و هوشیارانه محدودیت‌ها کم نمی‌کند. با جهش مداوم فناوری، واشنگتن باید مطمئن شود چین نمی‌تواند به توان پردازشی فوق‌پیشرفته دسترسی پیدا کند؛ از به‌روزرسانی مداوم قوانین صادرات تراشه‌های پیشگام گرفته تا مهار ترفندهایی مثل دسترسی ریموت چین به پردازش ابری در دیتاسنترهای متفرقه جهان و جلوگیری از دور زدن تحریم‌ها برای قاچاق فناوری‌های حساس.

علاوه بر این، روزنه‌های باقی‌مانده در صادرات تجهیزات ساخت نیمه‌رساناها هم باید هرچه سریع‌تر بسته شوند تا توانایی چین در تهیه دستگاه‌های تولید انبوه تراشه‌های غول‌آسا یا سرویس تجهیزات قبلی به حداقل برسد. این بخش از پازل بدون هماهنگی تنگاتنگ با متحدانی مانند هلند، ژاپن و آلمان که سازنده و پشتیبان اصلی این تجهیزات پیشرفته لیتوگرافی و تراشه‌سازی هستند ممکن نخواهد بود.

هوش مصنوعی آمریکایی؛ چالش تقطیر و کپی‌برداری

در نهایت، دولت آمریکا باید شرکت‌های هوش مصنوعی داخلی را تحت فشار بگذارد تا پدیده «تقطیر خصمانه» (Adversarial Distillation) را بسیار جدی‌تر بگیرند. تقطیر در واقع تلاش هماهنگ و در مقیاس صنعتی آزمایشگاه‌های رقیب برای آموزش مدل‌های ضعیف‌تر با استفاده از پاسخ‌ها و خروجی‌های مدل‌های پرچمدار است؛ معضلی که در یک سال گذشته سروصدای زیادی به پا کرده است. برای نمونه، شرکت آنتروپیک (Anthropic) اعلام کرد بیش از ۱۶ میلیون تعامل با مدل Claude مربوط به کمپین‌های تقطیر بوده که تخمین زده می‌شود ردپای بیش از ۳ میلیون مورد آن مستقیماً به استارتاپ چینی Moonshot AI (سازنده چت‌بات Kimi که معادل چینی ChatGPT به حساب می‌آید) و شرکت‌های دیگری مثل علی‌بابا و دیپ‌سیک (DeepSeek) می‌رسد. حتی مچ Moonshot در مقطعی گرفته شد که پرامپت‌های کاربران را مستقیماً به سمت Claude می‌فرستاد تا پاسخ‌ها را دریافت کند و تحویل کاربر دهد!

تردیدی نیست که چین بخش زیادی از زیرساخت‌های هوش مصنوعی خود را بومی‌سازی کرده است؛ هدفی که شی جین‌پینگ سال‌ها قبل در برنامه «ساخت چین ۲۰۲۵» آن را به عنوان اولویت ملی تعیین کرده بود، یعنی مدت‌ها پیش از آن‌که بحث تراشه‌ها و مدل‌های هوش مصنوعی در واشنگتن داغ شود. چین در این مسیر پیشرفت‌های ملموسی داشته، اما برای کارشناسان کاملاً روشن است که رقابتی‌ترین مدل‌های چینی به شکلی گسترده در حال کپی‌برداری از مدل‌های آمریکایی هستند. آزمایشگاه‌های هوش مصنوعی ایالات متحده باید بودجه و توان پردازشی بسیار بیشتری را به شناسایی و افشای این سوءاستفاده‌ها اختصاص دهند تا هم قانون‌گذاران و هم افکار عمومی بتوانند اقدامات لازم را متناسب با واقعیت پیش ببرند.

فرصت‌ها و تهدیدات هوش مصنوعی عظیم و بی‌سابقه‌اند و با شتاب سرسام‌آور کنونی، روزبه‌روز افراد بیشتری متوجه این واقعیت می‌شوند. در داخل خاک آمریکا کار‌های زیادی برای ایمنی هوش مصنوعی و تاب‌آوری جامعه و اقتصاد در برابر دگرگونی‌های پیش‌رو باید انجام شود، اما واقعیت غیرقابل انکار این است که استقرار ایمن و مطمئن هوش مصنوعی در سطح جهانی، تنها در صورتی ممکن خواهد بود که واشنگتن بتواند رابطه خود با چین را با موفقیت مدیریت کند؛ یعنی حفظ قاطعانه پیشتازی فناورانه در کنار برقراری کانال‌های همکاری و کنترل ریسک.