روسیه برنامه مسدودسازی ۹۵ درصدی فیلترشکن‌ها با هوش مصنوعی را بی‌سروصدا کنار گذاشت

• پیش‌نویس سند ملی هوش مصنوعی روسیه پیشنهاد داده بود که با تحلیل ۷۰ درصد از سرویس‌های VPN مسدودشده، کارایی فیلترینگ به ۹۵ درصد برسد.
• وزارت توسعه دیجیتال روسیه می‌گوید این بند در نسخه کنونی سند وجود ندارد؛ با این حال، پروژه حیاتی فیلترینگ مبتنی بر یادگیری ماشین روسکومنادزور با بودجه‌ای مستقل همچنان به قوت خود باقی است.
• هدف ۹۵ درصدی بیانگر سطح کارایی است نه دقت تشخیص؛ کارشناسان هشدار می‌دهند استفاده از هوش مصنوعی خطاهای کاذب را افزایش می‌دهد و ترافیک شرکتی، ابری و صوتی را در معرض اختلال قرار خواهد داد.

بر اساس گزارش صفحه نخست روزنامه کومرسانت، وزارت توسعه دیجیتال روسیه در مقطعی استفاده از هوش مصنوعی را برای رساندن کارایی مسدودسازی فیلترشکن‌ها به ۹۵ درصد بررسی کرده است.

این طرح در پیش‌نویس سند ملی روسیه برای پیاده‌سازی هوش مصنوعی تا سال ۲۰۳۰ مطرح شده بود، اما این وزارتخانه اکنون اعلام کرده است که این بند در نسخه کنونی سند جایی ندارد.

این نخستین باری نیست که چنین اقدامی گزارش می‌شود، اما برخی رسانه‌ها در پوشش‌های قبلی خود با تیترهایی نظیر «برنامه روسیه برای سرکوب ابزارهای تغییر آی‌پی با دقت ۹۵ درصدی هوش مصنوعی»، تا حدی زیاده‌روی کردند. ایراد اصلی چنین تیتری آن بود که علاوه بر حذف شدن خود پیشنهاد، رقم ۹۵ درصدی نیز اصلاً به «دقت فنی» ارتباطی نداشت و مربوط به کارایی مسدودسازی بود.

پیش‌نویسی که استفاده از هوش مصنوعی را پیشنهاد می‌کرد

تغییر متن این پیش‌نویس نباید مایه آرامش خاطر حدود ۵۷ میلیون شهروند روسی شود که برای دسترسی به اینترنت آزاد به ابزارهای دور زدن فیلترینگ متکی هستند.

سازمان روسکومنادزور (نهاد فدرال ناظر بر ارتباطات، فناوری اطلاعات و رسانه‌های جمعی در روسیه) پروژه فیلترینگ اختصاصی خود مبتنی بر یادگیری ماشین را خارج از سند ملی هوش مصنوعی و با بودجه‌ای مجزا دنبال می‌کند و بودجه زیرساخت‌های فیلترینگ این کشور در سال آینده قرار است دو برابر شود.

روزنامه کومرسانت که نسخه پیش‌نویس را بررسی کرده، گزارش داده است که وزارتخانه قصد داشت هوش مصنوعی مشخصات فنی ۷۰ درصد از تمام فیلترشکن‌های مسدودشده در روسیه را تحلیل کند. طراحان این ایده برآورد کرده بودند که چنین اقدامی کارایی فیلترینگ را به ۹۵ درصد خواهد رساند.

وزارت توسعه دیجیتال در پاسخ به پرسش‌ها درباره این طرح، اعلام کرد که نسخه فعلی سند ملی «حاوی چنین اطلاعاتی نیست». یک منبع آگاه از جریان این مذاکرات نیز به کومرسانت گفت که نهادهای مختلف مجموعه‌ای از پیشنهادات را برای گنجاندن در سند ارائه کرده بودند که شاید برخی از آنها هرگز اجرایی نشوند؛ او همچنین اشاره کرد الگوریتم‌های تحلیل ترافیکی که هم‌اکنون به کار گرفته می‌شوند نوعی تحلیل هوشمند به شمار می‌آیند، اما هوش مصنوعی محسوب نمی‌شوند.

یک لایه هوش مصنوعی واقعی عملکردی کاملاً متفاوت خواهد داشت؛ این مدل‌ها به‌جای تطبیق امضاهای شناخته‌شده (Signatures)، اندازه بسته‌ها، زمان‌بندی ارسال، طول نشست‌ها و توازن میان ترافیک ورودی و خروجی را می‌سنجند. سپس بر اساس نشانه‌های غیرمستقیم، سرورهای احتمالی VPN را شناسایی می‌کنند؛ نشانه‌هایی نظیر نحوه رفتار یک گره شبکه، هاستی که روی آن قرار گرفته و آدرس‌های IP همسایه آن. مزیت بزرگ این رویکرد سرعت بالای آن است؛ یعنی مسدودسازی سرورهای جدید پیش از آنکه حتی نامشان وارد فهرست‌های مسدودی شود.

کومرسانت از واژه «کارایی» (Effectiveness) استفاده می‌کند و این تمایز اهمیت بسیار زیادی دارد؛ زیرا نرخ کارایی مسدودسازی صرفاً نشان می‌دهد چه میزبان یا ترافیک هدفی متوقف شده است، اما هیچ توضیحی درباره میزان ترافیک قانونی و مجاز که هم‌زمان مسدود می‌شود ارائه نمی‌دهد. چالش اصلی دقیقاً در همین نقطه نهفته است؛ راهکار پیشنهادی خطاهای احتمالی سیستم را در نظر نمی‌گیرد و صرفاً روی کارآمدی مسدودسازی ترافیک تمرکز دارد.

هدف ۹۵ درصدی چندان جهش بزرگی نسبت به وضعیت کنونی روسیه به شمار نمی‌آید، چراکه این کشور روی کاغذ و بر اساس برآوردهای رسمی خود، به کارایی ۹۲ درصدی دست یافته است. مصوبه بودجه روسکومنادزور برای مرکز اصلی فرکانس رادیویی (GRChTs) به تاریخ ژانویه ۲۰۲۵ که در ماه مه ۲۰۲۶ توسط ماریا کولومیچنکو، روزنامه‌نگار، فاش شد، دستیابی به «میانگین کارایی» ۹۲ درصدی را برای مسدودسازی از طریق تطبیق امضا تا پایان سال ۲۰۳۰ تعیین کرده است. نشریه ورستکا نیز گزارش می‌دهد که هدف از پیشنهاد استفاده از هوش مصنوعی، ارتقای همین شاخص به ۹۵ درصد بوده است.

نکته مهم‌تر اینکه حذف یک خط از پیش‌نویس سند استراتژی به معنای حذف توانمندی فنی آن نخواهد بود. نشریه فوربز روسیه در ژانویه ۲۰۲۶ گزارش داد که روسکومنادزور در نظر دارد ۲٫۲۷ میلیارد روبل (حدود ۲۹ میلیون دلار) در سال ۲۰۲۶ برای سازوکار فیلترینگ ترافیک مبتنی بر یادگیری ماشین هزینه کند؛ پروژه‌ای که هم‌زمان با افت حدوداً ۹۰ درصدی ترافیک فیلترشکن Windscribe در روسیه در همان ماه، توجه کارشناسان را به خود جلب کرد.

ریسک تشخیص نادرست و مثبت کاذب در روسیه صرفاً یک نگرانی تئوریک نیست؛ دولت روسیه پیش از این تجربه کرده که تفکیک ترافیک مجاز از ترافیک غیرمجاز تا چه اندازه دشوار است. هنگامی که وزارتخانه در ماه آوریل به پلتفرم‌های بزرگ دستور داد دسترسی کاربرانی را که با VPN متصل هستند مسدود کنند، وعده داد که یک فهرست سفید (Whitelist) برای سرویس‌های VPN سازمانی و شرکتی در نظر خواهد گرفت.

پاول دورف، بنیان‌گذار تلگرام، ادعا کرد این محدودیت‌ها «باعث اختلال گسترده در شبکه بانکی شده است» و داده‌های پایش قطعی اینترنت نیز اختلالات بانکی را در ۳ آوریل ۲۰۲۶ تأیید کردند. یک منبع آگاه در همان زمان به خبرگزاری RBC گفت که هیچ روش فنی مطمئنی وجود ندارد که بتوان ترافیک مجاز سرویس‌های شرکتی را از سایر ترافیک‌ها متمایز کرد.

در حال حاضر شرایط در عمل تغییری نکرده و چه طرح هوش مصنوعی رسماً ابلاغ شود یا خیر، فرآیند مسدودسازی با شدت بیشتری ادامه دارد. دست‌کم ۱۰ ارائه‌دهنده سرویس‌های VPN در هفته پس از انتخابات مجلس دوما در سپتامبر، از اعمال محدودیت‌های شدیدتر خبر دادند و الکسی کوزلیوک، رئیس انجمن صنفی VPN، این روند را در گفت‌وگو با مدوزا، «ادامه و تشدید تدریجی» کارزاری دانست که از ماه اوت آغاز شده بود.

گزارش کومرسانت همچنین تنها یک روز پس از آن منتشر شد که خبرگزاری RBC از پیش‌نویس دستور وزارتخانه پرده برداشت؛ دستوری که گوشی‌های حاضر در شبکه‌های 5G روسیه را ملزم می‌کند از ۱ مارس ۲۰۳۲ از رمزنگاری کوزنیچیک (توسعه‌یافته توسط سرویس امنیت فدرال روسیه یا FSB) پشتیبانی کنند.

ارائه‌دهندگان این سرویس‌ها نیز به سازگاری با شرایط ادامه می‌دهند. سخنگوی سرویس Amnezia VPN در این باره می‌گوید: «در روسیه، فیلترشکن‌ها تقریباً هر ماه با فشارهای تازه‌ای روبه‌رو می‌شوند و این به یک روال عادی تبدیل شده است.» با این وجود، سارکیس داربینیان از کارشناسان RKS Global و انجمن صنفی VPN هشدار می‌دهد که در نهایت نتیجه این اقدامات برای کاربران، «کاهش روزافزون تعداد سرویس‌هایی است که در واقع کار می‌کنند».

شاید هدف ۹۵ درصدی از یک سند رسمی حذف شده باشد، اما زیرساخت‌ها، بودجه‌های کلان و اراده پشت این تصمیم همچنان پابرجا هستند.